کتاب قیاس

کتاب قیاس نوشته‌ی حیدر ضیایی با تحقیق و نگارش محمدرضا حیدری نقدعلی اثری است که نشر وصال آوای توحید آن را منتشر کرده است. این کتاب بخشی از مجموعه‌ی «سلسله دروس مبانی عقلانی وحیانی» است و بر محور مبحث قیاس در منطق و فلسفه‌ی اسلامی شکل گرفته است. متن حاضر بر پایه‌ی درس‌های شفاهی استاد ضیایی تنظیم شده که در آن‌ها مباحث منطقی و معرفت‌النفس با تکیه‌بر میراث حکمت اسلامی به‌ویژه آثار ملاصدرا و علامه حسن‌زاده آملی توضیح داده شده است. در مقدمه‌ها و درس‌های آغازین، نویسنده از جایگاه عقل، معرفت نفس و نسبت آن با معرفت رب سخن گفته است و سپس به‌تدریج وارد مباحث فنی منطق مانند تقسیم علم به تصور و تصدیق، بدیهی و نظری، اقسام قیاس، صناعات خمس و اشکال اربعه می‌شود. ساختار کتاب آموزشی است و درس‌ها با هدف فهم‌پذیرشدن مباحث برای طلاب و علاقه‌مندان تنظیم شده است؛ به‌همین دلیل در کنار نقل عبارات حکما، توضیح‌ها و مثال‌های متعدد نیز آمده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قیاس

کتاب قیاس اثری است از حیدر ضیایی که بر پایه‌ی درس‌های او در حوزه‌ی منطق و مبانی عقلانی تنظیم شده و در قالب مجموعه‌ی «سلسله دروس مبانی عقلانی وحیانی» عرضه شده است. در مقدمه‌های کتاب، ابتدا جایگاه انسان، معرفت نفس و نسبت خودشناسی با خداشناسی با استناد به آیات قرآن، روایات و اشعار مولوی و بیانات علامه حسن‌زاده آملی تبیین شده است. سپس نویسنده نشان داده است که چرا بدون منطق، ورود جدی به مباحث فلسفی و معرفتی ممکن نیست و چگونه منطق به‌عنوان «آلةٌ قانونیه» از خطا در فکر پیشگیری می‌کند. در ادامه، تقسیم علم به علوم عقلی و نقلی، و نیز تقسیم علم حصولی به تصور و تصدیق و هرکدام به بدیهی و نظری توضیح داده شده است. کتاب قیاس در ادامه‌ی درس‌ها، به‌صورت منظم وارد مباحث کلاسیک منطق می‌شود: تعریف علم منطق، تبیین تصور و تصدیق، بدیهیات و نظریات، نقش معرّف و حجت، و سپس ورود به بحث قیاس. نویسنده اقسام قیاس (اقترانی و استثنایی، حملی و شرطی) را شرح داده و صناعات خمس یعنی برهان، خطابه، جدل، مغالطه و شعر را با تکیه‌بر متون منطقی و فلسفی مانند شفا، شرح منظومه، اساس‌الاقتباس و آثار خواجه نصیر و دیگران معرفی کرده است. در فصل‌های بعد، مواد یقینی قیاس (اولیات، مشاهدات، مجربات، حدسیات، متواترات و فطریات) و مواد غیریقینی (مقبولات، مشهورات ظاهری و واقعی، مظنونات، مسلمات، وهمیات، مشبّهات و مخیّلات) به‌تفصیل بررسی شده است. بخش مهمی از کتاب به اشکال اربعه‌ی قیاس، شرایط انتاج هر شکل، برتری شکل اول و امکان ارجاع سایر اشکال به آن اختصاص دارد و در ضمن آن، بحث‌های انتقادی مانند اشکال ملاخلیل قزوینی و ابوسعید ابوالخیر بر شکل اول و مسئله‌ی دور، و نیز نگاه عرفا به عقل و برهان طرح و تحلیل شده است. ساختار کتاب درس‌محور است؛ هر درس با اهداف آموزشی مشخص آغاز می‌شود و در پایان، سؤالاتی برای مرور و تعمیق مطلب می‌آید.

خلاصه کتاب قیاس

در این کتاب، حیدر ضیایی از مسئله‌ای کلان آغاز کرده است: نسبت عقل، فلسفه و نظام‌سازی در جهان اسلام. در بخشی از متن، با نقل بیانی از رهبر انقلاب، بر این نکته تأکید شده است که فلسفه‌ی اسلامی غالباً در محدوده‌ی ذهنیات مجرد باقی مانده و امتداد اجتماعی و سیاسی نیافته است، درحالی‌که فلسفه‌های غربی برای عرصه‌های مختلف زندگی جمعی، از سیاست و اقتصاد تا روابط اجتماعی، چارچوب‌هایی ارائه کرده‌اند. بر این اساس، نویسنده بر ضرورت بازخوانی مبانی فلسفی موجود و استخراج نقاط کلیدی آن‌ها برای گسترش به حوزه‌ی جامعه و حکومت تأکید کرده است. در ادامه، کتاب به‌صورت عملی وارد ابزار اصلی این «عقلانیت» یعنی منطق می‌شود. ابتدا علم به دو شاخه‌ی تصور و تصدیق تقسیم می‌شود؛ تصور آگاهی به مفردات و تصدیق آگاهی به ثبوت چیزی برای چیز دیگر معرفی شده است. هر دو به بدیهی و نظری تقسیم می‌شوند و نقش معرّف در انتقال از تصورات بدیهی به تصورات نظری و نقش حجت در انتقال از تصدیقات بدیهی به تصدیقات نظری توضیح داده می‌شود. سپس قیاس به‌عنوان مهم‌ترین راه کشف مجهول تصدیقی معرفی شده و در کنار آن، تمثیل و استقراء نیز مطرح می‌شود اما تصریح شده است که تنها قیاس است که افاده‌ی یقین می‌کند. بخش مرکزی کتاب به قیاس اختصاص دارد: تعریف قیاس، اقسام آن (اقترانی و استثنایی، حملی و شرطی)، و سپس صناعات خمس. برهان به‌عنوان قیاسی که حقیقت را کشف می‌کند و مفید یقین است، در برابر خطابه، جدل، مغالطه و شعر قرار می‌گیرد که هرکدام کارکردی متفاوت در اقناع، جدال، فریب یا تحریک خیال دارند. مواد یقینی قیاس برهانی (اولیات مانند «کل بزرگ‌تر از جزء است»، مشاهدات حسی، مجربات حاصل از تکرار تجربه، حدسیات ناشی از تیزهوشی، متواترات مبتنی بر خبر جمعی و فطریات که قیاس درون خود دارند) به‌تفصیل شرح داده شده است. سپس مواد غیریقینی مانند مقبولات، مشهورات ظاهری و واقعی، مظنونات، مسلمات و وهمیات معرفی می‌شوند و جایگاه هرکدام در صناعات غیر برهانی روشن می‌شود. در بخش دیگری، نویسنده به انواع ادراک می‌پردازد: احساس، تخیل، توهم و تعقل در حکمت مشاء و نقد آن از سوی میرداماد و ملاصدرا که ادراک را به سه قسم فرو می‌کاهند و وهم را مرتبه‌ی نازله‌ی عقل می‌دانند. پس از آن، اشکال اربعه‌ی قیاس اقترانی (شکل اول تا چهارم) با مثال‌های متعدد توضیح داده می‌شود و نشان داده می‌شود که چرا شکل اول از نظر تولید یقین برتر است و چگونه سایر اشکال به آن برگردانده می‌شوند. در همین زمینه، اشکال ملاخلیل قزوینی بر شکل اول (به‌خاطر توهم دور) و نیز نقد او بر قاعده‌ی «ترجیح بلامرجح محال است» نقل و بررسی شده است. کتاب در کنار مباحث فنی منطق، پیوند این مباحث با معرفت نفس و خداشناسی را نیز حفظ کرده و بارها به این نکته بازمی‌گردد که معرفت نفس راهی به‌سوی معرفت رب است و عقل و برهان، اگر در جای درست خود به‌کار گرفته شوند، با سیر شهودی و عرفانی تعارضی ندارند.

چرا باید کتاب قیاس را بخوانیم؟

این کتاب از یک‌سو مدخلی منظم به مبحث قیاس و منطق کلاسیک در سنت فلسفه‌ی اسلامی است و از سوی دیگر این مباحث را در افق وسیع‌تری از انسان‌شناسی، معرفت نفس و نظام‌سازی دینی قرار داده است. خواننده در خلال درس‌ها با مفاهیم پایه‌ای منطق مانند تصور و تصدیق، بدیهی و نظری، حجت و معرّف، اقسام قیاس و صناعات خمس آشنا می‌شود و در عین حال می‌بیند که این مفاهیم چگونه در آثار حکمایی چون ابن‌سینا، ملاصدرا، میرداماد و علامه حسن‌زاده آملی به‌کار رفته‌اند. ویژگی دیگر کتاب، پیوند دادن بحث‌های فنی با متون دینی و عرفانی است. آیات قرآن، روایات نهج‌البلاغه، احادیث معرفت نفس و اشعار مولوی و نیز نقل‌هایی از سیره‌ی علمی علامه حسن‌زاده آملی در متن درس‌ها حضور دارند و نشان می‌دهند که منطق در این دستگاه صرفاً یک فن خشک صوری نیست بلکه ابزاری برای فهم بهتر معارف توحیدی است. همچنین طرح و نقد دیدگاه‌هایی مانند انکار شکل اول توسط ملاخلیل قزوینی یا نگاه انتقادی برخی عرفا به عقل، خواننده را با فضای زنده‌ی گفت‌وگو میان فلسفه و عرفان آشنا می‌کند. ساختار درس‌محور کتاب، همراه با اهداف آموزشی در ابتدای هر درس و سؤالات پایانی، آن را برای مطالعه‌ی خودآموز یا استفاده در کلاس‌های حوزوی و دانشگاهی مناسب کرده است. در عین وفاداری به اصطلاحات و چارچوب سنتی منطق، متن کوشیده است از پیچیدگی‌های غیرضروری دور بماند و مباحث را به‌صورت تدریجی و طبقه‌بندی‌شده پیش ببرد تا خواننده بتواند از مقدمات به مباحث پیشرفته‌تر مانند اشکال اربعه، مواد یقینی و غیریقینی قیاس و نسبت عقل و شهود برسد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به طلاب و دانشجویان علاقه‌مند به منطق و فلسفه‌ی اسلامی، پژوهشگران مباحث معرفت نفس و الهیات، و کسانی که در پی فهم عمیق‌تری از نقش عقل و برهان در نظام‌سازی دینی هستند پیشنهاد می‌شود. همچنین به علاقه‌مندان آثار علامه حسن‌زاده آملی و مباحث حکمت متعالیه که می‌خواهند در کنار متون اصلی، شرحی آموزشی و طبقه‌بندی‌شده درباره‌ی قیاس و صناعات خمس در اختیار داشته باشند توصیه می‌شود.