کتاب قیاس

کتاب قیاس (سلسله دروس مبانی عقلانی وحیانی (جلد نهم)) نوشته‌ حیدر ضیایی با تحقیق و نگارش محمدرضا حیدری نقدعلی توسط نشر وصال آوای توحید منتشر شده است. این کتاب، جلد نهم مجموعه‌ی سلسله دروس مبانی عقلانی وحیانی است و بر محور مبحث قیاس در منطق و فلسفه‌ی اسلامی شکل گرفته است. متن حاضر بر پایه‌ی درس‌های شفاهی استاد ضیایی تنظیم شده که در آن‌ها مباحث منطقی و معرفت‌النفس باتکیه‌بر میراث حکمت اسلامی به‌ویژه آثار ملاصدرا و علامه حسن‌ زاده آملی توضیح داده شده است. در مقدمه‌ها و درس‌های آغازین، نویسنده از جایگاه عقل، معرفت نفس و نسبت آن با معرفت رب سخن گفته است و سپس به‌تدریج وارد مباحث فنی منطق مانند تقسیم علم به تصور و تصدیق، بدیهی و نظری، اقسام قیاس، صناعات خمس و اشکال اربعه می‌شود. کتاب آموزشی است و درس‌ها با هدف فهم‌پذیرشدن مباحث برای طلاب و علاقه‌مندان تنظیم شده است، به‌همین دلیل در کنار نقل عبارات حکما، توضیح‌ها و مثال‌های متعدد نیز آمده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قیاس

کتاب قیاس اثری است از حیدر ضیایی که بر پایه‌ی درس‌های او در حوزه‌ی منطق و مبانی عقلانی تنظیم شده و در قالب مجموعه‌ی سلسله دروس مبانی عقلانی وحیانی عرضه شده است. در مقدمه‌ی کتاب، ابتدا جایگاه انسان، معرفت نفس و نسبت خودشناسی با خداشناسی با استناد به آیات قرآن، روایات و اشعار مولوی و بیانات علامه حسن‌ زاده آملی تبیین شده است، سپس نویسنده نشان داده است که چرا بدون منطق، ورود جدی به مباحث فلسفی و معرفتی ممکن نیست و چگونه منطق به‌عنوان آلةٌ قانونیه از خطا در فکر پیشگیری می‌کند. 

در ادامه، تقسیم علم به علوم عقلی و نقلی و نیز تقسیم علم حصولی به تصور و تصدیق و هرکدام به بدیهی و نظری توضیح داده شده است. کتاب قیاس در ادامه‌ی درس‌ها، به‌صورت منظم وارد مباحث کلاسیک منطق می‌شود: تعریف علم منطق، تبیین تصور و تصدیق، بدیهیات و نظریات، نقش معرّف و حجت و سپس ورود به بحث قیاس. حیدر ضیایی اقسام قیاس (اقترانی و استثنایی، حملی و شرطی) را شرح داده و صناعات خمس یعنی برهان، خطابه، جدل، مغالطه و شعر را باتکیه‌بر متون منطقی و فلسفی مانند شفا، شرح منظومه، اساس‌الاقتباس و آثار خواجه نصیر و دیگران معرفی کرده است. 

در فصل‌های بعد، مواد یقینی قیاس (اولیات، مشاهدات، مجربات، حدسیات، متواترات و فطریات) و مواد غیریقینی (مقبولات، مشهورات ظاهری و واقعی، مظنونات، مسلمات، وهمیات، مشبّهات و مخیّلات) به‌تفصیل بررسی شده است. بخش مهمی از کتاب به اشکال اربعه‌ی قیاس، شرایط انتاج هر شکل، برتری شکل اول و امکان ارجاع سایر اشکال به آن اختصاص دارد و در ضمن آن، بحث‌های انتقادی مانند اشکال ملاخلیل قزوینی و ابوسعید ابوالخیر بر شکل اول و مسئله‌ی دور و نیز نگاه عرفا به عقل و برهان طرح و تحلیل شده است. ساختار کتاب درس‌محور است، هر درس با اهداف آموزشی مشخص آغاز می‌شود و در پایان، سؤالاتی برای مرور و تعمیق مطلب می‌آید.

خلاصه کتاب قیاس

حیدر ضیایی با مسئله‌ای کلان آغاز کرده است: نسبت عقل، فلسفه و نظام‌سازی در جهان اسلام و سپس به معرفی مبانی علم منطق می‌پردازد. او مفاهیمی مانند تصور و تصدیق، بدیهی و نظری و نقش معرّف و حجت در دستیابی به معرفت را توضیح می‌دهد و قیاس را مهم‌ترین ابزار کشف مجهولات نظری معرفی می‌کند. بخش مهمی از کتاب به قیاس و انواع آن اختصاص دارد. در این میان، صناعات خمس و تفاوت برهان با جدل، خطابه، مغالطه و شعر بررسی می‌شود و مواد یقینی و غیریقینی مورد استفاده در استدلال‌های منطقی شرح داده می‌شوند.

نویسنده همچنین به مباحثی مانند احساس، تخیل، توهم و تعقل و دیدگاه فیلسوفان اسلامی درباره‌ی مراتب ادراک می‌پردازد. اشکال مختلف قیاس، جایگاه شکل اول و برخی نقدهای مطرح‌شده در سنت منطقی نیز در کتاب بررسی شده‌اند. در کنار مباحث فنی منطق، کتاب پیوند عقل، برهان، معرفت نفس و خداشناسی را نیز مورد توجه قرار می‌دهد و بر این نکته تأکید می‌کند که عقلانیت فلسفی و سیر عرفانی، در صورت فهم درست، در تعارض با یکدیگر نیستند.

چرا باید کتاب قیاس را بخوانیم؟

کتاب قیاس از یک‌سو مدخلی منظم به مبحث قیاس و منطق کلاسیک در سنت فلسفه‌ی اسلامی است و ازسوی‌دیگر این مباحث را در افق وسیع‌تری از انسان‌شناسی، معرفت نفس و نظام‌سازی دینی قرار داده است. خواننده در خلال درس‌ها با مفاهیم پایه‌ای منطق مانند تصور و تصدیق، بدیهی و نظری، حجت و معرّف، اقسام قیاس و صناعات خمس آشنا می‌شود و درعین‌حال می‌بیند که این مفاهیم چگونه در آثار حکمایی چون ابن‌سینا، ملاصدرا، میرداماد و علامه حسن‌ زاده آملی به‌ کار رفته‌اند. 

ویژگی دیگر کتاب، پیونددادن بحث‌های فنی با متون دینی و عرفانی است. آیات قرآن، روایات نهج‌البلاغه، احادیث معرفت نفس و اشعار مولوی و نیز نقل‌هایی از سیره‌ی علمی علامه حسن‌ زاده آملی در متن درس‌ها حضور دارند و نشان می‌دهند که منطق در این دستگاه صرفاً یک فن خشک صوری نیست بلکه ابزاری برای فهم بهتر معارف توحیدی است. ساختار درس‌محور کتاب، همراه با اهداف آموزشی در ابتدای هر درس و سؤالات پایانی، آن را برای مطالعه‌ی خودآموز یا استفاده در کلاس‌های حوزوی و دانشگاهی مناسب کرده است.

خواندن کتاب قیاس را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب قیاس به طلاب و دانشجویان علاقه‌مند به منطق و فلسفه‌ی اسلامی، پژوهشگران مباحث معرفت نفس و الهیات و کسانی که در پی فهم عمیق‌تری از نقش عقل و برهان در نظام‌سازی دینی هستند، پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به دوستداران آثار علامه حسن‌ زاده آملی و مباحث حکمت متعالیه که می‌خواهند در کنار متون اصلی، شرحی آموزشی و طبقه‌بندی‌شده درباره‌ی قیاس و صناعات خمس در اختیار داشته باشند، توصیه می‌شود.