کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)

کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد اول) نوشته‌ی میترا بیغمی کوشیده است پیوند میان نظریه‌ی فرمالیسم و شاهنامه فردوسی را از دل خود متن‌ها و مباحث نظری روشن کند. نویسنده در این جلد ابتدا به کلیات پژوهش، مسئله‌ی نسبت نظریه‌های مدرن با متون کلاسیک و ضرورت درک تاریخی نظریه ادبی می‌پردازد، سپس مبانی فرمالیسم، تاریخچه، مراحل تحول و مفاهیم کلیدی آن را شرح می‌دهد و بعد به حماسه و ساختارهای روایی و بیانی شاهنامه نزدیک می‌شود. انتشارات گیوا آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)

کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد اول) با طرح این پرسش آغاز می‌شود که چگونه می‌توان نظریه‌ای مدرن مانند فرمالیسم را در نسبت با متنی کلاسیک چون شاهنامه فهمید، بی‌آن‌که دچار این توهم شد که فردوسی «پیشاپیش» همه‌ی نظریه‌پردازان قرن بیستم بوده است. میترا بیغمی در مقدمه توضیح داده است که مسئله‌ی اصلی پژوهش، فهم نگاه فردوسی به تمهیدات و شگردهای ادبی است نه اثبات این‌که او خود آگاهانه نظریه‌پرداز فرمالیسم بوده است. کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد اول) در فصل دوم به تعریف فرمالیسم، خاستگاه آن در روسیه، پیوندش با زبان‌شناسی سوسور، حلقه‌های اوپویاز و مسکو، و نام‌هایی چون شکلوفسکی، آیخن‌باوم، یاکوبسن و پروپ می‌پردازد. سپس چهار مرحله‌ی «فرمالیسم ماشین‌وار»، «انداموار»، «مجموعه‌وار» و «زبان‌شناسانه» را شرح داده و نشان داده است چگونه این جریان از تمرکز خشک بر شگردها به سوی توجه به ساختار، روایت و کارکرد زبان حرکت کرده است. کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد اول) در ادامه، نسبت فرمالیسم با جامعه‌شناسی ادبیات، ایده‌ی «رویکرد شکل‌دهی» و مفهوم «وجه غالب» را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد چگونه از دل نظریه فرمالیستی می‌توان به بحث گفتمان، فرهنگ و نقش متن در تغییر افق‌های فکری جامعه رسید. فصل سوم به حماسه و شاهنامه اختصاص دارد و گونه‌های حماسه، عناصر سازنده‌ی متن حماسی مانند گفتگو، وصف، نامه، پیغام، اسطوره و اعتذار را از دل نمونه‌های شاهنامه دسته‌بندی کرده است. کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد اول) در این جلد بیش از آن‌که وارد تحلیل جزئی ابیات شود، بنیان نظری کار را می‌چیند: تعریف ادبیت، آشنایی‌زدایی، رستاخیز واژگان، برجسته‌سازی، هنجارگریزی و قاعده‌افزایی، انواع موسیقی شعر و توازن آوایی و نحوی. نویسنده هم‌زمان به مقایسه‌ی محتاطانه‌ی این مفاهیم با سنت بلاغی فارسی می‌پردازد و بر تفاوت «نظریه ادبی» با بحث‌های پراکنده‌ی لفظ و معنی در متون قدیم تأکید کرده است.

خلاصه کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)

این کتاب بر محور یک ایده‌ی مرکزی بنا شده است: فرمالیسم را باید به‌عنوان نظریه‌ای مدرن با تاریخ و زمینه‌ی خاص خود فهمید و سپس با دقت دید کدام شاخصه‌های آن در شاهنامه قابل پی‌گیری است. نویسنده ابتدا نشان می‌دهد فرمالیست‌ها چگونه «ادبیت» را موضوع اصلی نقد قرار داده‌اند و با مفاهیمی مانند آشنایی‌زدایی، برجسته‌سازی، رستاخیز واژگان، هنجارگریزی و قاعده‌افزایی، زبان ادبی را از زبان عادی متمایز کرده‌اند. در ادامه، کتاب توضیح می‌دهد که فرمالیسم از تمرکز صرف بر شگردهای زبانی به سوی توجه به ساخت روایت، انواع ادبی، وجه غالب و رابطه‌ی متن با گفتمان فرهنگی حرکت کرده است. سپس حماسه به‌عنوان بستری که این شاخصه‌ها در آن به‌خوبی دیده می‌شود معرفی می‌شود و ساختارهای حماسی، نقش گفتگو، وصف، نامه، پیغام و اسطوره در شاهنامه دسته‌بندی می‌شود تا در جلدهای بعدی بتوان بر پایه‌ی این چارچوب نظری، خود شاهنامه را از منظر فرمالیستی واکاوی کرد.

چرا باید کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول) را بخوانیم؟

این کتاب چارچوبی منظم برای فهم فرمالیسم و کاربرد آن در خوانش شاهنامه فراهم کرده است. خواننده با تاریخ و مفاهیم اصلی فرمالیسم، نسبت آن با سنت بلاغی فارسی و جایگاه عناصر حماسی در شاهنامه آشنا می‌شود و می‌تواند درک دقیق‌تری از این‌که «زبان» چگونه در شکل‌گیری معنای حماسی نقش دارد به دست آورد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، علاقه‌مندان به نظریه ادبی و کسانی که در حوزه‌ی شاهنامه‌پژوهی، سبک‌شناسی یا نقد متون کلاسیک کار می‌کنند پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه کسانی که به پیوند میان نظریه‌های مدرن و متون کهن توجه دارند.

بخشی از کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)

«فرمالیسم با نفوذترین جنبش قرن بیستم در زمینه نقد است. نقد فرمالیستی به رویکردی از نقد اطلاق می شود که بین سال های ۱۹۱۵ تا ۱۹۳۰ در روسیه جریان یافت. این حوزه نقد ادبی، ادبیات را از دیدگاه زبان شناسی بررسی می کند و اثر ادبی را یک مساله صرفا زبانی می داند و فرم و شکل اثر را مبنای تحلیل زیبایی شناسی و راه رسیدن به معنای نهفته در اثر ادبی در نظر می گیرد. در حقیقت شکل اثر ادبی را آفریننده معنا و مفهوم تلقی می کند. از جمله نظریه پردازان این رهیافت ادبی می توان از «رومن یاکوبسن»، «بوریس آخنیام» و «ویکتور شکلوفسکی» نام برد که از اعضای انجمن زبان شناسی در آن دوران بودند. این جنبش نه‌تنها انقلابی در آموزش ادبیات مدارس و دانشگاه‌ها ایجاد کرد، بلکه استانداردهای کیفیت و چگونگی ادبیات را نیز برای منتقدان حرفه‌ای و خوانندگان غیرحرفه‌ای به گونه دیگری مطرح کرد. تئوری‌های فرمالیسم ذائقه ادبی دو نسل را تغییر داد و تا اندازه‌ای برای افرادی چون دان، کیتز، کنراد، جویس و دیلان تامس که کارهای آنان و به‌خصوص با معیارهای نقد فرمالیستی منطبق بود شهرت به ارمغان آورد. فرمالیسم را هم مثل تمام جنبش‌های فکری و عقلی که نیمی از یک قرن را به خود مشغول کرده‌اند، مشکل می‌توان تعریف کرد یا خصوصیاتی برای آن برشمرد، حتی نام این جنبش در طول شکل‌گیری آن عوض شد. بااین‌حال اگر فرمالیسم خود را نقد نو، ساختارگرا، نقد تحلیلی، یا محتواگرا بداند پیشرفت آن بر اساس اصول زیباشناختی مشخصی بوده که این اصول آن را از جنبش‌های قبلی متمایز می‌کند.»