کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)

کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)، نوشته میترا بیغمی، کوشیده است پیوند میان نظریه‌ی فرمالیسم و شاهنامه‌ی فردوسی را تبیین کند. نویسنده ابتدا به کلیات پژوهش، مسئله‌ی نسبت نظریه‌های مدرن با متون کلاسیک و ضرورت درک تاریخی نظریه ادبی پرداخته و سپس مبانی فرمالیسم، تاریخچه، مراحل تحول و مفاهیم کلیدی آن را شرح داده و به حماسه و ساختارهای روایی و بیانی شاهنامه نزدیک شده است. انتشارات گیوا این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)

کتاب شاهنامه و شاخصه‌های فرمالیسم (جلد اول) با طرح این پرسش آغاز می‌شود که چگونه می‌توان نظریه‌ای مدرن مانند فرمالیسم را در نسبت با متنی کلاسیک چون شاهنامه دریافت. میترا بیغمی در مقدمه توضیح داده است که مسئله‌ی اصلی پژوهش او، فهم نگاه ابوالقاسم فردوسی به تمهیدات و شگردهای ادبی بوده است و نه اثبات اینکه او خود آگاهانه نظریه‌پرداز فرمالیسم بوده است. کتاب حاضر در فصل دوم به تعریف فرمالیسم، خاستگاه آن در روسیه، پیوند آن با زبان‌شناسی سوسور، حلقه‌های اوپویاز و مسکو و نام‌هایی چون شکلوفسکی، آیخن‌باوم، یاکوبسن و پروپ می‌پردازد.

کتاب در ادامه چهار مرحله («فرمالیسم ماشین‌وار»، «انداموار»، «مجموعه‌وار» و «زبان‌شناسانه») را شرح و نشان داده است چگونه این جریان از تمرکز خشک بر شگردها به‌سوی توجه به ساختار، روایت و کارکرد زبان حرکت کرده است. کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول) نسبت فرمالیسم با جامعه‌شناسی ادبیات، ایده‌ی «رویکرد شکل‌دهی» و مفهوم «وجه غالب» را توضیح و نشان می‌دهد چگونه از دل نظریه‌ی فرمالیستی می‌توان به بحث گفتمان، فرهنگ و نقش متن در تغییر افق‌های فکری جامعه رسید.

فصل سوم شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول) به حماسه و شاهنامه اختصاص دارد و گونه‌های حماسه، عناصر سازنده‌ی متن حماسی مانند گفت‌وگو، وصف، نامه، پیغام، اسطوره و اعتذار را از دل نمونه‌های شاهنامه دسته‌بندی کرده است. کتاب حاضر بیش از آنکه وارد تحلیل جزئی ابیات شود، بنیان نظری کار را شرح می‌دهد؛ تعریف ادبیت، آشنایی‌زدایی، رستاخیز واژگان، برجسته‌سازی، هنجارگریزی و قاعده‌افزایی، انواع موسیقی شعر و توازن آوایی و نحوی. نویسنده به مقایسه‌ی محتاطانه‌ی این مفاهیم با سنت بلاغی فارسی می‌پردازد و بر تفاوت «نظریه‌ی ادبی» با بحث‌های پراکنده‌ی لفظ و معنی در متون قدیم تأکید می‌کند.

خلاصه کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)

فرمالیسم را باید به‌عنوان نظریه‌ای مدرن با تاریخ و زمینه‌ی خاص خود فهمید و سپس با دقت دید کدام شاخصه‌های آن در شاهنامه قابل‌پیگیری است. نویسنده نشان می‌دهد فرمالیست‌ها چگونه «ادبیت» را موضوع اصلی نقد قرار داده و با مفاهیمی مانند آشنایی‌زدایی، برجسته‌سازی، رستاخیز واژگان، هنجارگریزی و قاعده‌افزایی، زبان ادبی را از زبان عادی متمایز کرده‌اند. کتاب توضیح می‌دهد که فرمالیسم از تمرکز صرف بر شگردهای زبانی به‌سوی توجه به ساخت روایت، انواع ادبی، وجه غالب و رابطه‌ی متن با گفتمان فرهنگی حرکت کرده است. سپس حماسه به‌عنوان بستری که این شاخصه‌ها در آن به‌خوبی دیده می‌شود، معرفی شده و ساختارهای حماسی، نقش گفت‌وگو، وصف، نامه، پیغام و اسطوره در شاهنامه دسته‌بندی شده است.

چرا باید کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول) را بخوانیم؟

کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول) چارچوبی منظم برای فهم فرمالیسم و کاربرد آن در خوانش شاهنامه اثر ابوالقاسم فردوسی فراهم کرده است. خواننده‌ی این اثر با تاریخ و مفاهیم اصلی مربوط به فرمالیسم، نسبت آن با سنت بلاغی فارسی و جایگاه عناصر حماسی در شاهنامه آشنا می‌شود و می‌تواند درک دقیق‌تری از اینکه زبان چگونه در شکل‌گیری معنای حماسی نقش دارد، به دست آورد.

خواندن کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، علاقه‌مندان به حوزه‌ی نظریه‌ی ادبی و کسانی که در حوزه‌ی شاهنامه‌پژوهی، سبک‌شناسی یا نقد متون کلاسیک کار می‌کنند، پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه کسانی که به پیوند میان نظریه‌های مدرن و متون کهن توجه دارند.

بخشی از کتاب شاهنامه و شاخصه های فرمالیسم (جلد اول)

« نامه در حماسه‌های ملی جایگاهِ درخور و کارکرد مهمی‌دارد. مابین بیت‌های آثار حماسی را نامه‌ها تشکیل می‌دهد؛ اگر «پیغام» ها راکه در حقیقت نامه‌هایی نانوشته هستند، به این آمار بیفزاییم، اهمیت این نوع در پیشبرد داستان حماسی، بیشتر و بهتر آشکار می‌شود. کثرت و تنّوع نامه‌ها در متون حماسی، از دیدگاه جامعه‌شناسی بسیار قابل توجه است؛ به‌عنوان مثال در هیچ یک از آثار حماسی، هرگز سخنی از احتمال نرسیدن نامه به مقصد نیست که می‌تواند نشان از سازماندهی منظم انتقال نامه در نزد ایرانیان است. عمده نامه‌های حماسه‌ها بدین قرار است: فتح نامه، منشور، گزارش، درخواست، فرمان، تهدید، تهنیت، انواع پیمان‌ها و نامه‌های چند نوعی (ترکیبی)؛ علاوه بر این‌ها، نامه‌های دیگری در نوع، متعدد و در تعداد، محدود نیز در حماسه‌ها دیده می‌شود. نامه‌ها غالباً، دارای این ساختار هستند (به ویژه نامه‌هایی که افراد مثبت می‌نویسند): نیایش آغازین، مدح، بیان موضوع اصلی، مدح پایانی و گاه دعا.»