کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول)

کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول) به‌کوشش ایرج افشار توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. این کتاب یادداشت‌های روزانه‌ی محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات و از رجال مهم دوره‌ی ناصرالدین‌شاه قاجار، را در بر گرفته است. متن حاضر بر پایه‌ی نسخه‌ی خطی موجود در کتابخانه‌ی آستان قدس رضوی گردآوری و تصحیح شده است. اعتمادالسلطنه که از نزدیکان و محارم شاه بود، وقایع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عصر خود را با نگاهی دقیق و گاه انتقادی ثبت کرده است. این یادداشت‌ها نه‌تنها رویدادهای مهم سیاسی و اداری، بلکه جزئیات زندگی روزمره‌ی دربار، روابط رجال، آداب‌ورسوم و خلقیات و عادات شاه و اطرافیانش را منعکس می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول) اثر ایرج افشار

کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول) نوشته‌ی ایرج افشار و مجموعه‌ای از یادداشت‌های روزانه‌ی محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه است که در فاصله‌ی سال‌های ۱۲۹۲ تا ۱۳۱۳ هجری قمری نوشته شده است. این یادداشت‌ها تصویری زنده و بی‌واسطه از دربار ناصرالدین‌شاه قاجار و فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن دوره ارائه می‌دهند. اعتمادالسلطنه که خود از رجال نزدیک شاه و شاهد مستقیم بسیاری از وقایع بود، خاطرات خود را به‌صورت مخفیانه و بدون ملاحظه برای دربار یا شاه می‌نوشت. همین ویژگی باعث شده است که روایت‌های او از پرده‌پوشی‌های معمول منابع رسمی فاصله بگیرد و جزئیات کمتردیده‌شده‌ای از مناسبات قدرت، روابط رجال، خلقیات شاه و زندگی روزمره‌ی دربار را ثبت کند.

ساختار کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول) به‌صورت روزنگار است و هر روز، وقایع، دیدارها، گفت‌وگوها و حتی احساسات و برداشت‌های شخصی نویسنده را در بر می‌گیرد. این کتاب علاوه‌بر رخدادهای سیاسی مهم به موضوعاتی همچون ورود مظاهر تمدن غربی، وضعیت مالی و اداری ایران، روابط رجال، سفرها و تفریحات شاه و حتی جزئیات زندگی خصوصی رجال و شاهزادگان می‌پردازد. این اثر منبعی سودمند است برای پژوهشگران تاریخ قاجار و علاقه‌مندان به شناخت لایه‌های پنهان جامعه‌ی ایران در اواخر قرن سیزدهم هجری. عنوان فرعی این کتاب عبارت است از وزیر انطباعات در اواخر دوره‌ی ناصری مربوط به سال‌های ۱۲۹۲ تا ۱۳۱۳ هجری قمری از روی یگانه نسخه‌ی موجود در کتابخانه‌ی آستان قدس.

خلاصه کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول)

کتاب حاضر مجموعه‌ای از یادداشت‌های روزانه‌ی محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه است که در آن وقایع ۱۵ سال از سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار با جزئیات فراوان ثبت شده است. اعتمادالسلطنه که از نزدیکان شاه و شاهد مستقیم بسیاری از رویدادها بود، خاطراتش را بدون سانسور و با نگاه انتقادی و گاه طنزآمیز نوشت. او نه‌تنها به رخدادهای سیاسی و اداری، بلکه به خلقیات و عادات شاه، روابط رجال، وضعیت مالی و اداری ایران و جزئیات زندگی روزمره‌ی دربار پرداخته است. در این یادداشت‌ها اطلاعاتی درباره‌ی وقایع مهمی مانند واقعه‌ی رژی و انحصار تنباکو، عزل ظل‌السلطان، دخالت‌های روس و انگلیس و ورود مظاهر تمدن غربی به ایران دیده می‌شود. اعتمادالسلطنه علاوه‌بر ثبت وقایع، برداشت‌ها و احساسات شخصی خود را بیان کرده و گاه به نقد و بدگویی از رجال و شاهزادگان پرداخته است. کتاب به‌صورت روزنگار است و هر روز، وقایع، دیدارها، گفت‌وگوها و دغدغه‌های شخصی نویسنده را منعکس می‌کند. این اثر تصویری زنده و چندلایه از جامعه، سیاست و فرهنگ ایران در اواخر دوره‌ی قاجار ارائه می‌دهد.

چرا باید کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول) را بخوانیم؟

کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول) امکان مشاهده‌ی ایران عصر ناصری را از زاویه‌دید یکی از نزدیک‌ترین افراد به شاه فراهم می‌کند. ویژگی شاخص این کتاب روایت بی‌واسطه و صریح وقایع و شخصیت‌هاست. اعتمادالسلطنه بدون ملاحظه‌کاری‌های معمول منابع رسمی، جزئیات روابط قدرت، خلقیات شاه و رجال و مسائل روزمره و شخصی را ثبت کرده است. این کتاب نه‌تنها برای پژوهشگران تاریخ، بلکه برای علاقه‌مندان به شناخت تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران خواندنی است. خواننده با مطالعه‌ی این اثر با فضای واقعی دربار، مناسبات قدرت، ورود مظاهر تمدن غربی و دغدغه‌های شخصی رجال آن عصر آشنا می‌شود. همچنین این کتاب فرصتی برای مقایسه‌ی روایت‌های رسمی و غیررسمی تاریخ و درک بهتر لایه‌های پنهان جامعه‌ی ایران در دوره‌ی قاجار فراهم می‌آورد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به پژوهشگران تاریخ ایران، دانشجویان رشته‌های تاریخ و علوم اجتماعی، علاقه‌مندان به تاریخ قاجار و کسانی که به‌دنبال شناخت دقیق‌تر فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران در اواخر قرن سیزدهم هجری هستند، پیشنهاد می‌شود. همچنین اثر حاضر به کسانی که به مطالعه‌ی خاطرات و روایت‌های دست‌اول علاقه دارند، توصیه شده است.

درباره ایرج افشار

ایرج افشار یزدی در ۱۶ مهر ۱۳۰۴ در تهران به دنیا آمد و در ۱۸ اسفند ۱۳۸۹ در همین شهر درگذشت. او از برجسته‌ترین و پراثرترین پژوهشگران معاصر ایران در حوزه‌ی فرهنگ، تاریخ ایران و ادبیات فارسی بود که به‌عنوان ایران‌شناس، کتاب‌شناس، نسخه‌پژوه، نویسنده و استاد دانشگاه شناخته شده است. این نویسنده که ملقب به پدر کتاب‌شناسی ایران بوده، فرزند محمود افشار یزدی بود. تحصیلات دانشگاهی را در دانشکده‌ی حقوق دانشگاه تهران به پایان رساند، اما مسیر اصلی زندگی علمی‌اش را در پژوهش‌های ایران‌شناسی، کتاب‌شناسی، کتابداری و نسخه‌شناسی پی گرفت. بیش از ۶۵ سال از عمر خود را وقف فعالیت‌های علمی و فرهنگی کرد و حاصل این کوشش مستمر، تألیف، تصنیف، تصحیح و انتشار بیش از ۳۰۰ کتاب و حدود ۳۰۰۰ مقاله در زمینه‌هایی چون کتاب‌شناسی، کتابداری، تاریخ، جغرافیا، جغرافیای تاریخی، فرهنگ مردم، قاجارپژوهی و اطلاع‌رسانی فرهنگی بود. او در کنار فعالیت‌های پژوهشی، سابقه‌ی تدریس در دانشگاه‌های معتبر داخل و خارج از ایران، ازجمله دانشگاه تهران، دانشگاه ساپورو در ژاپن و دانشگاه برنِ سوئیس را داشت و سال‌ها به آموزش متون کتابداری، نسخه‌شناسی، اسناد تاریخی و تاریخ‌های محلی پرداخت. ایرج افشار نقش بنیادینی در شکل‌گیری و توسعه‌ی نهادهای علمی و فرهنگی ایران ایفا کرد و ازجمله پایه‌گذار کتابخانه‌ی مرکزی دانشگاه تهران بود و مدیریت یا همکاری مؤثر با کتابخانه‌ی ملی، کتابخانه‌ی دانشسرای عالی و مراکز متعدد پژوهشی و انتشاراتی را در کارنامه‌ی خود داشت. او بنیان‌گذار یا مؤسس نشریات مهمی همچون «فرهنگ ایران‌زمین»، «نشریه‌ی نسخه‌های خطی» و «کتابداری» بود و در طول عمر فرهنگی خود با شمار بسیاری از مجلات و نشریات معتبر همکاری داشت و گاه با نام‌های مستعار قلم می‌زد. ایرج افشار در ده‌ها انجمن، شورا و نهاد علمی و فرهنگی ایرانی و بین‌المللی عضویت داشت؛ ازجمله انجمن ایران‌شناسی، شورای علمی دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، هیئت ناظران دانشنامه‌ی ایرانیکا و انجمن‌های مرتبط با کتاب، تاریخ و میراث فرهنگی. یکی از بزرگ‌ترین یادگارهای علمی او مجموعه‌ی عظیم «فهرست مقالات فارسی» است که به‌عنوان ابزاری بی‌بدیل برای شناسایی مقالات فارسی در حوزه‌های گوناگون شناخته می‌شود و همچنین تصحیح و انتشار متون کهن فارسی مانند «الصیدنه فی‌الطب»، «مجمل‌الحکمه» و... ازجمله خدمات ماندگار او به شمار می‌رود. کتابخانه‌ی شخصی ارزشمند ایرج افشار که شامل مجموعه‌ای غنی از منابع خطی و چاپی در حوزه‌ی کتاب‌شناسی و ایران‌شناسی بوده، پس از او در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نگهداری می‌شود و نشان‌دهنده‌ی عمق پیوند زندگی این شخصیت با کتاب، پژوهش و حفظ میراث مکتوب ایران است.

مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی اعلام کرد که به‌منظور پاسداشت مقام علمی و زنده‌نگه‌داشتن یاد و نام ایرج افشار، هیئت‌امنای گنجینه‌ی پژوهشی او جایزه‌ای ویژه‌ی دانشجویان مقاطع کارشناسی‌ارشد و دکتری در نظر گرفته است. براساس این اعلام، نخستین دوره‌ی این جایزه طی مراسمی در ۱۶ مهر ۱۳۹۲ به برترین پایان‌نامه‌ی منتخب اعطا شد. هیئت‌امنا ضمن تشریح منبع مالی، ضوابط اعطای جایزه و شرایط دریافت‌کنندگان تصریح کرد که این جایزه هرساله در ۱۶ مهر و همزمان با سالروز تولد ایرج افشار و مطابق آیین‌نامه‌ی مصوب به فرد واجد شرایط اهدا می‌شود.

از کتاب‌های ایرج افشار می‌توان اشاره کرد به «روزنامه‌ی خاطرات اعتمادالسلطنه»، «قصه‌ی حسین کرد شبستری»، «صحافی سنتی؛ م‍ج‍م‍وع‍ه‌ی پ‍ان‍زده گ‍ف‍ت‍ار و ک‍ت‍اب‌ش‍ن‍اس‍ی درب‍اره‌ی وراق‍ی، ص‍ح‍اف‍ی، وصالی، مجلدگری از یادگارهای هنر ایرانی و اسلامی»، «مقالات تقی‌زاده ۱۹: نامه‌ها و اسناد»، «نادره‌کاران» و «آشپزی دوره‌ی صفوی».

این کتاب یا نویسنده چه جوایز و افتخاراتی کسب کرده است؟

جوایز دستاورد یک عمر فعالیت علمی انجمن مطالعات ایران (AIS) در سال ۲۰۰۶، در گردهمایی دوسالانه‌ی انجمن مطالعات ایران (AIS) در لندن به ایرج افشار به‌عنوان استاد ممتاز دانشگاه تهران اهدا شد. احمد اشرف، مری الین هگلند و هما کاتوزیان اعضای کمیته‌ی داوری بودند.

بخشی از کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه (جلد اول)

«روزنامهٔ اعتمادالسلطنه مجلد چهارم

پنجشنبه ۲۲ جمادی‌الاولی ۱۳۰۱

تا

پنجشنبه ۲ جمادی‌الاولی ۱۳۰۲

(سال پیچی ئیل) [۳۱]

بسم‌اللّه تبارک و تعالی شأنه

مجلس تحویل سال در اتاق موزه

پنجشنبه ۲۲ - جمادی‌الاولی سنهٔ ۱۳۰۱ هجری - ۲۱ مارس ۱۸۸۴ مسیحی - شروع به روزنامه سیچقان‌ئیل می‌کنم. خداوند ان‌شاءاللّه سلامت و قدرت بدهد به اتمام رسد، به حق محمد و آله(ع). امروز یک ساعت و چهل دقیقه از دسته گذشته تحویل حمل شد. به رسم همه‌ساله در اتاق موزه مجلس تحویل منعقد گردید. از سنوات قبل فرقی که داشت یکی وزارت خارجه است که بعد از فوت میرزاسعیدخان به ناصرالملک مرحمت شده و او به این سمت در حضور بود.

سفیرکبیر عثمانی در صف سلام

دوم حضور سفیرکبیر عثمانی فخری‌بیک بود. ندانستم به چه جهت و چه سبب سفیرکبیر عثمانی با لباس رسمی دو ساعت در سلام ایستاد و شاهی گرفت. زیرا که برخلاف قانون معموله دنیا حرکت کرده است. سفیرکبیر مظهر شخص سلطان است. اگر سلطان روم در سلام پادشاه ایران می‌ایستد سفیر او باید بایستد. آیا این عمل به اجازه دولتش بوده یا نه؟ خواهم فهمید، بعد خواهم نوشت.

ملیجک اول در صف اول

سوم حضور میرزامحمدخان ملیجک است که در صف اول با نشان شیر و خورشید به گردن و سرداری ترمه ایستاده بود. سلام بسیار شلوغ بود، به‌طوری‌که میرزاعیسی‌خان مترجم را من بدون دعوت داخل اتاق کردم. شاهی هم گرفت و کسی حرف نزد.»