کتاب عشق از نگاه حنبلیان

کتاب عشق از نگاه حنبلیان نوشته جوزف نورمن بل و ترجمه احمد جباری فرکوش و فرشید باقری توسط نشر یافته منتشر شده است. این اثر به بررسی مفهوم عشق در سنت فکری و فقهی مکتب حنبلی پرداخته و با رویکردی تحلیلی، دیدگاه‌های چهار اندیشمند برجسته‌ی این مکتب را درباره‌ی عشق، هوس، عقل و رابطه‌ی انسان با خداوند واکاوی کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عشق از نگاه حنبلیان

کتاب عشق از نگاه حنبلیان، اثری پژوهشی است که به تحلیل تاریخی و الهیاتی مفهوم عشق در میان متفکران مکتب حنبلی می‌پردازد. جوزف نورمن بل در این کتاب، با تمرکز بر آثار چهار اندیشمند مهم حنبلی—ابوالفرج ابن جوزی، احمد ابن تیمیه، ابن قیم جوزی و مرعی بن یوسف الکرمی—سیر تحول نگاه حنبلیان به عشق را از قرون میانه تا دوره‌های متأخر بررسی کرده است. 

ساختار کتاب حاضر مبتنی‌بر تحلیل متون اصلی و مقایسه‌ی دیدگاه‌ها است و در کنار آن، به زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و حتی تطبیقی میان سنت اسلامی و فرهنگ غربی نیز توجه شده است. جوزف نورمن بل تلاش کرده است تا ضمن پرهیز از سوگیری، تفاوت‌ها و شباهت‌های رویکرد حنبلیان با دیگر مکاتب اسلامی و حتی سنت‌های فلسفی و عرفانی را برجسته کند. این کتاب نه‌تنها به جنبه‌های فقهی و اخلاقی عشق می‌پردازد، بلکه تأثیرات ادبی، اجتماعی و حتی سیاسی این مفهوم را در بستر تاریخ اسلام مورد توجه قرار داده است.

خلاصه کتاب عشق از نگاه حنبلیان

کتاب عشق از نگاه حنبلیان با مروری بر پیشینه‌ی تاریخی و فلسفی عشق در تمدن اسلامی آغاز می‌شود و سپس به‌طور خاص به تحلیل دیدگاه‌های چهار متفکر برجسته‌ی مکتب حنبلی می‌پردازد. نویسنده ابتدا با بررسی کتاب ذم الهوی اثر ابن جوزی، به تحلیل نگاه انتقادی و محتاطانه‌ی او نسبت به عشق می‌پردازد؛ ابن جوزی عشق را پدیده‌ای می‌داند که باید مهار و کنترل شود و آن را با وسوسه‌های شیطانی مرتبط می‌داند. او عقل را ابزار اصلی برای مقابله با هوس و عشق شهوانی معرفی می‌کند و بر ضرورت صبر و جهاد نفس تأکید دارد. در ادامه، نویسنده به آرای ابن تیمیه می‌پردازد که عشق انسان به خدا را از منظر فقهی و کلامی مورد تردید قرار می‌دهد و معتقد است که عشق به خداوند به معنای عرفانی آن، با اصول شریعت سازگار نیست. 

ابن تیمیه بر این باور است که انسان می‌تواند به شریعت و قوانین الهی عشق بورزد، اما عشق به ذات خداوند را به‌دلیل فقدان قرابت و همسانی میان انسان و خداوند، ناممکن می‌داند. در بخش‌های بعدی، ابن قیم جوزی به‌عنوان متفکری با رویکردی منعطف‌تر معرفی می‌شود که تلاش می‌کند احساسات انسانی را به‌سوی معنویت هدایت کند و در آثارش به تحلیل مراحل مختلف عشق، از جمله عقل، هوس، قلب و صبر می‌پردازد. او ضمن تأثیرپذیری از استادانش، نظریه‌های متعددی درباره‌ی عشق ارائه می‌دهد و به‌نوعی میان دیدگاه‌های فقهی و عرفانی پیوند برقرار می‌کند. 

در نهایت، کتاب با بررسی آثار مرعی بن یوسف الکرمی و جمع‌بندی دیدگاه‌های مختلف، به این نتیجه می‌رسد که مکتب حنبلی باوجود رویکرد محتاطانه و گاه انتقادی نسبت به عشق، نتوانسته است تأثیر این مفهوم را در ادبیات و فرهنگ اسلامی نادیده بگیرد. نویسنده نشان می‌دهد که عشق، حتی در میان متفکران سخت‌گیر این مکتب، موضوعی پررمزوراز و چندلایه باقی مانده است.

چرا باید کتاب عشق از نگاه حنبلیان را بخوانیم؟

کتاب عشق از نگاه حنبلیان با تمرکز بر یکی از مکاتب فقهی کمترشناخته‌شده در زمینه‌ی عشق، فرصتی برای آشنایی با لایه‌های پنهان اندیشه‌ی اسلامی درباره‌ی احساسات انسانی فراهم می‌کند. مطالعه‌ی آن امکان مقایسه‌ی تطبیقی میان رویکردهای فقهی، عرفانی و فلسفی را به دست می‌دهد و به خواننده کمک می‌کند تا ریشه‌های تاریخی و اجتماعی نگاه به عشق در جهان اسلام را بهتر درک کند؛ همچنین کتاب با تحلیل دقیق متون اصلی و ارائه‌ی روایت‌های متنوع، تصویری چندبعدی از مفهوم عشق در سنت اسلامی ارائه می‌دهد که برای علاقه‌مندان به مطالعات دینی، فلسفی و ادبی جذاب خواهد بود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب برای پژوهشگران حوزه‌ی الهیات، تاریخ اسلام، ادبیات تطبیقی و علاقه‌مندان به فلسفه‌ی اخلاق و عرفان اسلامی مناسب است؛ همچنین کسانی که دغدغه‌ی فهم عمیق‌تر مفاهیم عشق، هوس و رابطه‌ی انسان با خدا را دارند، می‌توانند از این اثر بهره‌مند شوند.

بخشی از کتاب عشق از نگاه حنبلیان

«در طول قرون متمادی و به‌ویژه در قرن چهارم، پیروان مذهب حنبلی کمک‌های شایانی به ادبیات عرب در خصوص عشق آسمانی (الهی) و عشق زمینی (جسمانی) کردند. با توجه به تصور حاکم بین شرق‌شناسان و مردم خاورمیانه، چنین واقعیتی در برخی پیروان مذهب حنبلی تا حدی نامتعارف به نظر می‌رسد. در کشورهای عرب امروزی، کسی که متعصب و دارای افکار سخت‌گیرانه باشد، با عنوان حنبلی مؤاخذه و محکوم می‌نمایند. معمولاً در مقولهٔ عشق این سؤال به صورت شوخی مطرح می‌شود که چگونه یک فرد حنبلی مذهب می‌تواند به موضوع عشق علاقمند باشد؟ بدون شک چنین تصوری ناعادلانه خواهد بود اما باید توجه داشت که برداشت این‌چنینی به خودی خود و در خلاء شکل نگرفته است. این مکتب از آغاز پیدایش و با عزمی راسخ و شجاعانه، طرفدار تفسیر سخت‌گیرانه و به نوعی افراطی از اسلام بوده است.»