کتاب نوشتار فاجعه

کتاب نوشتار فاجعه (L'écriture du désastre) نوشته موریس بلانشو، نسبت نوشتن را با رنج، فراموشی، مرگ و مسئولیت در برابر دیگری بررسی می‌کند. فاجعه در این کتاب فقط نام یک حادثه‌ی ویرانگر نیست؛ چیزی است که امکان شناخت، بیان و حتی تجربه‌کردن را به پرسش می‌کشد. بلانشو از خلال قطعه‌های کوتاه و تأمل‌های پرسش‌برانگیز به سراغ موقعیتی می‌رود که واژه‌ها برای بیانش کافی نیستند اما نوشتن همچنان ضرورت دارد. مبینا بخشی این جستار فلسفی را برای انتشارات یافته ترجمه کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نوشتار فاجعه

کتاب نوشتار فاجعه تأملی فلسفی درباره‌ی مرزهای ادبیات و توان زبان برای مواجهه با چیزی است که از بیان می‌گریزد. موریس بلانشو فاجعه را به رخدادی با آغاز و پایان مشخص محدود نمی‌کند. فاجعه در تأمل‌های او همواره پیشاپیش گذشته است اما انسان همچنان در آستانه‌ی فاجعه می‌ماند. این تناقض، تصور معمول از زمان را دگرگون می‌کند: گذشته دیگر صرفاً مجموعه‌ای از خاطره‌ها نیست و آینده نیز وعده‌ی رسیدن یک رویداد مشخص را نمی‌دهد. 

متن از قطعه‌های کوتاه، پرسش‌ها و تأمل‌های بلندتر تشکیل شده است. این قطعه‌ها به‌ جای ارائه‌ی تعریفی ثابت، معنای واژه‌هایی مانند انفعال، سکوت، فراموشی و مردن را بارها جابه‌جا می‌کنند. گسست میان عبارت‌ها نیز با موضوع پیوند دارد؛ نوشتن درباره‌ی امری که تمامیت و تسلط را برهم می‌زند، نمی‌تواند صرفاً به توضیحی پیوسته و نتیجه‌ای قطعی تکیه کند. خواندن در چنین فضایی مستلزم مکث بر تفاوت‌های ظریف است؛ برای مثال، تفاوت میان مرگ و مردن یا میان ننوشتن و ناتوانی از نوشتن.

کتاب نوشتار فاجعه علاوه‌بر بررسی محدودیت‌های بیان، مسئله‌ی رابطه با دیگری را پیش می‌کشد. موریس بلانشو در گفت‌وگو با اندیشه‌ی لویناس، مسئولیت را فراتر از وظیفه‌ای آگاهانه یا تصمیمی اختیاری بررسی کرده است. دیگری می‌تواند جایگاه امن «من» را متزلزل کند و انسان را به پاسخ‌گویی در برابر رنجی فرا بخواند که انتخابش نکرده است. با این‌ حال، متن میان این مسئولیت و تسلیم‌شدن به سلطه تفاوت می‌گذارد؛ ضرورت مقاومت در برابر قدرت ستیزه‌گر نیز کنار تأمل درباره‌ی انفعال باقی می‌ماند. ارجاع به نیچه، ویتگنشتاین، مالارمه و شخصیت بارتلبی، مسیرهای دیگری برای بررسی دانش، سکوت، ریتم و امتناع فراهم می‌کند.

خلاصه کتاب نوشتار فاجعه

کتاب نوشتار فاجعه از این مسئله آغاز می‌کند که فاجعه را نمی‌توان صرفاً نابودی همه‌چیز دانست یا در زمان و مکانی معین جای داد. بلانشو سپس پیوند فاجعه با فراموشی، انفعال و از‌دست‌رفتن تسلط «من» را بررسی می‌کند. نوشتن در این وضعیت، بیان تجربه‌ای نیست که نویسنده مالک معنای آن باشد؛ نوشتن می‌تواند همزمان با امتناع از نوشتن و فرسایش اراده همراه شود. 

تأمل‌ها در ادامه به رابطه با دیگری می‌رسند: مسئولیتی که پیش از رضایت و انتخاب بر انسان سنگینی می‌کند. دغدغه‌ی اصلی، حفظ امکان پاسخگویی بدون تبدیل دیگری به موضوع شناخت یا تملک است. دوستی، ضعف و سخن‌گفتن نیز در همین مسیر معنا پیدا می‌کنند؛ مسیری که پرسش را باز نگه می‌دارد و وعده‌ی نجات قطعی نمی‌دهد.

چرا باید کتاب نوشتار فاجعه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب نوشتار فاجعه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تفاوت فاجعه با حادثه‌ای صرفاً ویرانگر را از خلال مسئله‌ی زمان و تجربه بررسی می‌کند.
• تأمل‌های متن، پیوند نوشتن با سکوت، امتناع و محدودیت بیان را روشن‌تر می‌کنند.
• بحث مسئولیت در برابر دیگری، امکان بازاندیشی درباره‌ی اختیار، پاسخ‌گویی و مرز میان انفعال و تسلیم را فراهم می‌کند.

خواندن کتاب نوشتار فاجعه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی ادبیات که درباره‌ی حدود بیان و امکان نوشتن پرسش دارند.
• خوانندگانی که به اندیشه‌ی لویناس و مسئله‌ی مسئولیت در برابر دیگری علاقه‌مندند.
• مخاطبانی که مطالعه‌ی تأمل‌های فلسفی قطعه‌قطعه درباره‌ی رنج، فراموشی و زمان را می‌پسندند.

درباره موریس بلانشو

موریس بلانشو (Maurice Blanchot) (۱۹۰۷-۲۰۰۳)، فیلسوف، نظریه‌پرداز ادبی و رمان‌نویس فرانسوی بود. او پس از اتمام تحصیلات متوسطه در سال ۱۹۲۲ و پشت سر گذاشتن یک عمل جراحی معده که پیامدهای جسمانی آن تا پایان عمر با او همراه بود، تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته‌ی فلسفه در دانشگاه استراسبورگ پی گرفت. در این دوره با امانوئل لویناس آشنا شد که به دوستی دیرپای میان این دو انجامید، هرچند در دهه‌ی ۱۹۳۰ مواضع فکری و سیاسی متفاوتی را دنبال می‌کردند.

بلانشو در اوایل دهه‌ی ۱۹۳۰ وارد فعالیت‌های مطبوعاتی شد و سردبیری نشریه‌ی ژورنال دِ دبا (Journal des Débats) را بر عهده گرفت. او در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۳۱ تا ۱۹۴۰ در نشریات ملی‌گرا و راست افراطی، نظیر کمبا (Combat) و لنسورژ (L'Insurgé)، مقالات سیاسی متعددی با مواضع ضدسامی و در مخالفت با جمهوری سوم فرانسه منتشر کرد؛ مقاطعی از زیست فکری او که بعدها از سوی پژوهشگرانی نظیر تزوتان تودوروف مورد نقد و بررسی انتقادی قرار گرفت. نگارش نخستین رمان او، «تومای ناشناخته» (یا «توماس تاریک»)، نیز در سال ۱۹۳۲ آغاز شد.

با اشغال فرانسه توسط آلمان در جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۰، بلانشو روزنامه‌نگاری سیاسی را کنار گذاشت و به نگارش ادبی و نقد معطوف شد. او در دوره‌های پس از جنگ به مواضع چپ گرایش یافت و آثاری در حوزه‌ی نظریه‌ی ادبی، مرگ، نیستی و زبان تألیف کرد که بر جریان‌های پساساختارگرایی و چهره‌هایی چون ژاک دریدا، میشل فوکو و ژیل دلوز اثر گذاشت.