کتاب مفاهیم قرآنی

کتاب مفاهیم قرآنی (مفاهیم قرآنیة)، نوشته محمد احمد خلف الله، معنای واژه‌های سیاسی و اجتماعی قرآن را در پیوند با کاربرد آن‌ها در آیات بررسی می‌کند. پرسش اصلی نویسنده این است که برداشت‌های رایج از مفاهیمی مانند نبوت، حکم و خلافت تا چه اندازه بر متن قرآن استوارند. سیدمحمدحسین میرفخرایی این کتاب را ترجمه و نشر نی آن را منتشر کرده است. نویسنده میان معنای قرآنی واژه‌ها و معناهایی که مبنای استدلال‌های سیاسی قرار گرفته‌اند، تفاوت می‌گذارد. بحث او از بررسی لغت آغاز می‌شود و به مسئله‌ی منشأ قدرت و مسئولیت اجتماعی می‌انجامد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مفاهیم قرآنی اثر محمد احمد خلف الله

کتاب مفاهیم قرآنی حاصل پژوهش محمد احمد خلف الله درباره‌ی اصطلاحاتی است که در استدلال‌های دینی درباره‌ی سیاست و اجتماع نقش دارند. نویسنده، پرورش‌یافته‌ی مکتب تفسیر ادبی قرآن و شاگرد امین الخولی، فهم واژه‌ها را از بررسی کاربردهای قرآنی و معنای لغوی آن‌ها جدا نمی‌داند. مسئله‌ی او صرفاً تعریف چند اصطلاح نیست؛ او می‌خواهد نشان دهد که جابه‌جایی معنای یک واژه چگونه می‌تواند نتیجه‌ی یک استدلال سیاسی را تغییر دهد.

محمد احمد خلف الله به‌ویژه برداشت‌هایی را نقد کرده است که آیات را پشتوانه‌ی خواسته‌ها و کنش‌های از پیش‌ تعیین‌ شده می‌سازند. مقدمه‌ی محسن آرمین بر این کتاب جایگاه فکری او را در مناقشه‌ی میان طرفداران اسلام سیاسی و مدافعان اسلام مدنی توضیح داده است. این زمینه، دلیل توجه نویسنده به رابطه‌ی دین و دولت، حدود اقتدار و سهم عقل انسانی در اداره‌ی جامعه را تبیین می‌کند.

کتاب مفاهیم قرآنی دو بخش و ۱۳ فصل دارد. بخش نخست شش فصل درباره‌ی مفاهیم نزدیک به سیاست را در بر می‌گیرد؛ ازجمله شاهی و پیغمبری، شریعت و حکم، خلافت و بیعت، امت و قوم، شورا و ولایت امر و پیشوایی و پیروی. بخش دوم هفت فصل درباره‌ی موضوعات اجتماعی دارد؛ دانش و شناخت، گفتاورد و گفت‌وگو، حق و باطل، حلال و حرام، مسئولیت و کیفر، دادگری و ستم و امانت و خیانت. هریک از این دوگانه‌ها زمینه‌ای را برای روشن‌کردن مرز مفاهیم فراهم می‌آورد.

محمد احمد خلف الله در بحث حکم، تفاوت داوری میان مردم و فرمان‌راندن بر مردم را برجسته کرده است. بحث او همچنین میان آموزه‌ی الهی و برداشت فقیه یا مجتهد فاصله می‌گذارد. این تمایزها خواندن کتاب مفاهیم قرآنی را به بررسی نسبت واژه، تفسیر و اقتدار تبدیل می‌کند. خواننده در جریان استدلال‌ها با شیوه‌ای از مطالعه‌ی قرآن آشنا می‌شود که نتیجه‌گیری اجتماعی را به بررسی دقیق موارد استعمال واژه‌ها وابسته می‌داند.

خلاصه کتاب مفاهیم قرآنی

معنای اصطلاحات سیاسی را نباید بدون بررسی به واژه‌های قرآن نسبت داد. نویسنده در بخش نبوت و پادشاهی، اقتدار پیامبر اسلام را برخاسته از رسالت می‌داند و تعمیم این اقتدار ویژه به حاکمان پس از او را نمی‌پذیرد. او همچنین «حکم» را در آیات موردبررسی، ناظر به قضاوت یا حکمت می‌خواند و نه حکومت به‌معنای سیاسی. نتیجه‌ی آرای نویسنده جداسازی رسالت الهی از قدرتی است که جامعه از طریق بیعت به زمامداران می‌سپارد. محمد احمد خلف الله میان نص روشن دینی و اجتهاد انسانی تمایز می‌گذارد و خطاپذیری برداشت‌های بشری را یادآور می‌شود. او به جلوگیری از تحمیل خواسته‌های سیاسی بر قرآن و مشخص‌کردن حوزه‌ای پرداخته است که در آن تدبیر امور در اختیار عقل و تجربه‌ی انسان قرار دارد.

چرا باید کتاب مفاهیم قرآنی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب مفاهیم قرآنی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• بررسی ریشه‌ها و کاربردهای قرآنی واژه‌ها ارتباط میان لغت‌شناسی و تفسیر را روشن می‌کند.
• تمایز میان رسالت، داوری و فرمانروایی، زمینه‌ی سنجش استدلال‌های دینی درباره‌ی قدرت را فراهم می‌آورد.
• تفکیک نص دینی از اجتهاد انسانی به شناختن حدود اعتبار برداشت‌های فقهی کمک می‌کند.

خواندن کتاب مفاهیم قرآنی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مفاهیم قرآنی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تفسیر ادبی قرآن و بررسی معنای واژه‌ها.
• دانشجویان اندیشه‌ی سیاسی اسلام و افرادی که در باب رابطه‌ی دین و دولت مطالعه می‌کنند.
• خوانندگان دغدغه‌مند درباره‌ی پشتوانه‌ی قرآنی مفاهیمی مانند قدرت، شریعت و مسئولیت اجتماعی.

درباره محمد احمد خلف الله

محمد احمد خلف الله (Muhammad Ahmad Khalafallah) در سال ۱۹۱۶ به دنیا آمد و در ۱۹۹۸ یا ۱۹۹۱ میلادی درگذشت. او متفکر و نویسنده‌ی نوگرای اسلامی مصری و اهل استان شرقیه بود که تحصیلات عالی خود را در دارالعلوم و دانشگاه قاهره گذراند و به‌دلیل پیشبرد تفسیر ادبی قرآن شهرت یافت. این نویسنده که از شاگردان امین الخولی بود، در سال ۱۹۴۷ با ارائه‌ی رساله‌ی دکترای جنجالی خود با عنوان «هنر روایی در قرآن کریم» (al-Fann al-qasasi fi al-Qurʾan al-karim) معتقد بود که متون مقدس و داستان‌های قرآنی جنبه‌ی تمثیلی، بلاغی و هدایت اخلاقی و دینی دارند و هدف اصلی آن‌ها بیان حقیقت تاریخی محض نیست. این دیدگاه سبب شد او را به انسانی‌دیدن کلام خدا متهم کنند. دانشگاه قاهره رساله‌ی او را رد کرده و او را از سمت تدریس اخراج و به وزارت فرهنگ منتقل کرد.

این نویسنده بدون آنکه اصل وحی یا اعجاز قرآن را زیر سؤال ببرد، بر روی موضوعی غیرمذهبی کار کرد و در سال ۱۹۵۲ موفق به دریافت مدرک دکترا گردید. رساله‌ی جنجالی او سرانجام در سال ۱۹۵۴ به چاپ رسید. محمد احمد خلف الله باقی حیات حرفه‌ای خود را در وزارت فرهنگ مصر تا مقام معاونت برنامه‌ریزی ادامه داد و پس از بازنشستگی به‌عنوان نایب‌رئیس حزب اتحاد ملی پیشرو (تجمع)، سردبیر مجله‌ی «الیسار العربي» (یا الیقظة العربية) و فعال در کمیته‌ی همبستگی آسیایی‌ـ‌آفریقایی مصر فعالیت کرد. کتاب مفاهیم قرآنی (مفاهیم قرآنیة) نیز نوشته‌ی محمد احمد خلف الله است.

بخشی از کتاب مفاهیم قرآنی

«فصل سوم: خلافت و بیعت

در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که روایتگر گفت‌وگویی است میان خداوند متعال و فرشتگان مقربش. این گفت‌وگو دربارهٔ چیزی است که ازاین‌پس آن را «نهاد جانشینی» می‌نامیم. مرادْ همان جانشین‌ساختن انسان در زمین توسط خداوند متعال است، به این منظور که مسئولیت آدمی آبادساختن زمین و مدیریت امور زندگانی در آن براساس حق و عدالت و رعایت مصالح عمومی باشد. با بازخوانی گفت‌وگوی یادشده دو چیز بر ما آشکار می‌شود: نخست، موضع‌گیری فرشتگان؛ دوم، بیان خداوند متعال دربارهٔ این موضع‌گیری.

فرشتگان می‌گفتند این آفریده، که قرار است جانشین خداوند شود، به مسئولیت‌های خود عمل نخواهد کرد و دست به کاری خواهد زد سراسر مخالفِ آنچه از او خواسته شده است. او به‌جای آبادسازیِ زمین، خرابی به بار خواهد آورد، و به‌جای عدالت‌ورزی، دست خود را به خون خواهد آلود. درمقابل، خداوند متعال نیز بیان داشت که از چیزی خبر دارد که فرشتگان از آن بی‌خبرند. مراد از این بیانِ خداوند که برپایهٔ حکمتِ اوست این است که قرار است به این جانشین، آگاهی‌هایی ببخشد که از فرشتگان دریغ می‌دارد. به‌این‌ترتیب، روشن می‌شود که فرشتگان از فهمِ اسرار این جهان و آن‌که و آنچه در آن است ناتوان‌اند.»