کتاب پوشاک در ایران باستان

کتاب پوشاک در ایران باستان نوشته فریدون بهمن پور بهمن، لباس را نشانه‌ای برای شناخت جایگاه اجتماعی، مناسبات قدرت و سلیقه‌ی هنری ایرانیان پیش‌از اسلام بررسی می‌کند. یک چین روی پیراهن یا شکل یک کلاه در نقش‌برجسته می‌تواند سرنخی برای شناخت پوشنده و کاربرد جامه باشد. هاجر ضیاء سیلکارودی ترجمه این پژوهش را بر عهده داشته و انتشارات امیرکبیر آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب پوشاک در ایران باستان

کتاب پوشاک در ایران باستان پژوهشی درباره‌ی تحول جامه و پیوند آن با تاریخ اجتماعی و هنر است. فریدون بهمن پور بهمن موضوع را به توصیف ظاهر لباس‌ها محدود نکرده است؛ جنس پارچه، رنگ، شیوه‌ی دوخت و لوازم همراه لباس نیز در بررسی او اهمیت دارند. نویسنده پوشاک را در بستر تاریخی هر دوره قرار می‌دهد تا تفاوت میان جامه‌ی شاهان، نظامیان، روحانیان و دیگر گروه‌ها روشن‌تر شود.

فصل‌های معرفی ایران، دوران ماقبل تاریخ، مادها، پارس‌ها و سلوکی‌ها مسیر بحث را از زمینه‌های جغرافیایی و تاریخی به بررسی پوشش دوره‌های مختلف می‌رسانند. نویسنده لباس جنگی را جدا از سلاح مطالعه نمی‌کند؛ زیرا تجهیزات همراه جنگجو گاهی به تشخیص دوره و کاربرد پوشش کمک می‌کنند. پوشاک مذهبی نیز در ارتباط با جایگاه روحانیان و شباهت‌هایش با جامه‌های شهری بررسی می‌شود.

کتاب پوشاک در ایران باستان مسئله‌ی شناخت لباس از روی تصویر را نیز پیش می‌کشد. پارچه‌ها آسیب‌پذیرند و بسیاری از نمونه‌های کهن باقی نمانده‌اند؛ بنابراین نقش‌برجسته‌ها، مهرها، تندیس‌ها، سکه‌ها و نوشته‌های قدیمی نقش مدرک را پیدا می‌کنند. فریدون بهمن پور بهمن جزئیات این مدارک را کنار هم می‌گذارد و میان مشاهده و برداشت احتمالی تفاوت می‌گذارد. بحث یک‌تکه یا دوتکه‌بودن جامه‌ی پارسی نمونه‌ای از همین شیوه‌ی بررسی است. تصاویر ثابت بناها همیشه محل اتصال بخش‌های لباس را نشان نمی‌دهند؛ اما صحنه‌های حرکت و نبرد روی مهرها می‌توانند شواهد دیگری فراهم کنند.

کتاب همچنین محدودیت اجتماعی اسناد را آشکار می‌کند: تصاویر شاهان و درباریان فراوان‌تر از نشانه‌های زندگی مردم عادی‌اند. این نابرابری مانع از آن است که پوشش اشراف نماینده‌ی پوشاک تمام جامعه فرض شود. توضیحات مربوط به جامه‌ی زنان و اختلاف‌نظر درباره‌ی منشأ برخی بافته‌ها نیز همین احتیاط را حفظ کرده‌اند. خواندن این بررسی، علاوه‌بر آشنایی با شکل جامه‌ها، پرسشی درباره‌ی اعتبار شواهد تاریخی ایجاد می‌کند: هر تصویر چه چیزی را نشان می‌دهد و چه چیزی را نمی‌توان از آن نتیجه گرفت؟

خلاصه کتاب پوشاک در ایران باستان

نویسنده در کتاب پوشاک در ایران باستان، سیر تغییر پوشش را از استفاده از پوست جانوران و نشانه‌های آغاز ریسندگی تا جامه‌های دوخته‌شده و آراسته دنبال می‌کند. یافته‌های غار کمربند، سیلک و شوش شواهد بحث درباره‌ی نساجی و دوزندگی‌اند. بررسی پوشاک مادها به کلاه‌های نمدی، پیراهن، شلوار، کفش و بالاپوش می‌رسد. بخش پارس‌ها نیز رابطه‌ی رنگ و کیفیت پارچه با رتبه‌ی اجتماعی را توضیح می‌دهد و اجزای جامه‌ی سنتی را بررسی می‌کند. نویسنده زیورها، پوشاک زنان و تجهیزات جنگی را در امتداد همین موضوع قرار داده است.

حرف اصلی کتاب آن است که لباس فقط وسیله‌ی پوشاندن بدن نیست؛ لباس می‌تواند از موقعیت اقتصادی، نقش اجتماعی و ارزش‌های زیبایی‌شناختی خبر دهد. البته شواهد تصویری همیشه پاسخ قطعی نمی‌دهند و شناخت پوشاک به سنجیدن چند نوع مدرک نیاز دارد.

چرا باید کتاب پوشاک در ایران باستان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب پوشاک در ایران باستان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• جزئیات برش و اجزای جامه‌های مادی و پارسی را توضیح می‌دهد.
• رابطه‌ی رنگ و جنس لباس با منزلت اجتماعی را روشن می‌کند.
• شیوه‌ی استفاده از آثار هنری برای شناخت پوشاک را نشان می‌دهد.
• محدودیت مدارک و دلایل اختلاف‌نظر در تشخیص جامه‌های باستانی را آشکار می‌کند.

خواندن کتاب پوشاک در ایران باستان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب پوشاک در ایران باستان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ پوشاک و نساجی ایران.
• دانشجویان طراحی لباس که به شناخت اجزای جامه‌های باستانی نیاز دارند.
• خوانندگان تاریخ هنر و باستان‌شناسی که به رابطه‌ی اشیای هنری و زندگی اجتماعی علاقه دارند.

بخشی از کتاب پوشاک در ایران باستان

«سومریان و اکدیان که از برتری عیلام خسته بودند با یکدیگر متحد شدند تا پادشاهی عیلام را سرنگون کنند، اما پادشاه عیلام بر اوضاع مسلط ماند و اوضاع را به‌نفع خود برگرداند و سومر و اکد را برای همیشه از پا درآورد. عیلام پس‌از این دوران‌های کشمکش با سومر و اکد، به همسایه اصلی‌اش، پادشاهی بابل، علاقه‌مند شد و تا سال ۷۴۶‌ق‌م. که تیگلت پیله‌سر سوم به تخت پادشاهی کشور آشور نشست با آن ارتباطی نزدیک برقرار کرد. از آن زمان، این پادشاه سیاست‌ ضمیمه‌سازی را آغاز نمود که در ۷۲۹‌ق‌م. به پیوستن پادشاهی بابل به پادشاهی آشور انجامید.

بدین‌ترتیب پادشاهی عیلام خودش را با پادشاهی آشور مواجه دید. در ۶۶۹‌ق‌م.، آشور بانیپال قدرت را در آشور به‌دست گرفت و دوباره با اعیلام وارد جنگ شد. این جنگ تا ۶۴۵ ق‌م. ادامه یافت و در این تاریخ، علی‌رغم مقاومتی شدید، عیلامیان کاملاً مغلوب شدند.

آشور بانیپال پادشاه عیلام و جانشین او را اسیر کرد، آنها را به ارابه‌اش بست و تا معبد پادشاهی آشور برد؛ سپس دستور اعدام آنها را داد. آشور بانیپال بنابر نوشته‌های خودش، "به مدت یک ماه و یک روز تمامی مساحت پادشاهی عیلام را ویران کرد".

بنابر‌این در سال ۶۴۵ ق‌م. پادشاهی عیلام کاملاً از صفحه تاریخ محو شود. این موضوع به حدی واقعیت دارد که برای مدت‌های مدید، تاریخ‌نویسان آن را فراموش کردند. سرنگونی این پادشاهی و امکان نابودی آن توسط آشوریان عمدتاً به‌دلیل پیکار قدرت‌های درونی بوده، نه صرفاً قدرت مطلق پادشاهی آشور.»