کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی

کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی گردآوری حسین راغفر، مجموعه‌ای از مقالات و فصل‌های منتخب از متفکرانی همچون استیوارت هال، رابرت کاکس، نوام چامسکی، داگلاس نورث، میشل فوکو و سوزان رز آکرمن است که به بررسی نقش دولت در توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی، نسبت آن با بازار، ساختار قدرت، فساد و مفهوم فرصت‌های اجتماعی می‌پردازند. کتاب از تحلیل‌های تاریخی نظم جهانی و گفتمان غرب و دیگری شروع می‌کند و تا بحث‌های معاصر درباره‌ی فساد، سیاستگذاری اقتصادی، آموزش رهایی‌بخش و نقد ایدئولوژی توسعه ادامه می‌یابد. نشر نقش‌ و نگار این مجموعه را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی

کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی مجموعه‌ای منسجم در حوزه‌ی اقتصاد سیاسیِ توسعه است که با مقدمه‌ی تحلیلی حسین راغفر پیرامون پیامدهای ساختاری سیاست‌های تعدیل اقتصادی در ایران آغاز می‌شود و سپس در یک سیر نظری، از کلان‌ترین لایه‌های گفتمان جهانی به سمت ساختارهای نهادی و مدل‌های کاربردی سیاستگذاری حرکت می‌کند. 

این اثر در فصول نخستین خود با تکیه بر آرای متفکرانی چون استیوارت هال، رابرت کاکس، نوام چامسکی و ایمانوئل والرشتین، تبارشناسی نظم مدرن جهانی و شکل‌گیری دوگانه‌ی ایدئولوژیک غرب و بقیه را از قرن شانزدهم تاکنون واکاوی می‌کند تا نشان دهد چگونه توسعه‌یافتگی مرکز و عقب‌ماندگی پیرامون از طریق نهادهای بین‌المللی بازتولید می‌شود؛ سپس با تغییر سطح تحلیل به ساختارهای داخلی، از طریق نظریات منسر اولسن و داگلاس نورث به سنجش رابطه‌ی متقابل میان استبداد، مردم‌سالاری و توسعه می‌پردازد و جایگاه تحولات نهادی و نظام‌های اعتقادی را در شکل‌گیری فرایندهای اقتصادی تبیین می‌نماید.

حسین راغفر در ادامه با بهره‌گیری از متن ژوزف استیگلیتز ناتوانی‌های بازار و نقش بازتوزیعی دولت را برای همگرایی میان عدالت اجتماعی و کارایی اقتصادی بررسی کرده و با تکیه بر آرا امارتیا سن و جین درز، مفهوم قابلیت‌های انسانی و فرصت‌های اجتماعی را به عنوان هسته‌ی اصلی توسعه مطرح و تجربه‌های هند و چین را به صورت تطبیقی مقایسه می‌کند. 

بخش پایانی کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی با کالبدشکافی مکانیسم‌های ساختاری فساد در بستر رابطه‌ی دولت و بازار بر اساس کتاب سوزان رز آکرمن و متون میشل فوکو درباره‌ی انقلاب ایران و پائولو فریره پیرامون آموزش رهایی‌بخش تکمیل می‌شود. این‌چنین کتاب می‌کوشد کل پارادایم مدرنیستیِ توسعه را به چالش بکشد.

خلاصه کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی

مقدمه‌ی حسین راغفر در دولت، فساد و فرصت های اجتماعی نقطه‌ی ورود به دغدغه‌ی اصلی کتاب است: نقش دولت در توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی و نسبت آن با بازار، قدرت و فساد. او با مثال سیاست‌های تعدیل ساختاری در ایران نشان می‌دهد که چگونه تصمیم‌های اقتصادی، وقتی در چارچوب روابط قدرت و منافع گروه‌های مسلط فهم نشوند، به فقر گسترده، نابرابری، فرسایش رفاه و رشد آسیب‌های اجتماعی منجر می‌شوند؛ درحالی‌که آمار رسمی می‌کوشد تصویری معکوس ارائه کند.

در فصل‌های آغازین، استیوارت هال، رابرت کاکس، نوام چامسکی و ایمانوئل والرشتین نشان داده‌اند که غرب چگونه در نسبت با بقیه ساخته شده است؛ چگونه استعمار، گفتمان غرب و بقیه، نهادهای بین‌المللی و نظم نئولیبرال، توسعه‌یافتگی یک‌سو و عقب‌ماندگی سوی دیگر را به دو روی یک سکه تبدیل کرده‌اند. سپس منسر اولسن و داگلاس نورث بحث را به سطح نهادها و رژیم‌های سیاسی می‌آورند: اولسن تفاوت انگیزه‌های حاکمان مستبد و مردم‌سالار در تأمین کالاهای عمومی و احترام به حقوق مالکیت را تحلیل کرده و نورث نشان می‌دهد که چگونه اعتقادات، نهادها و سیاست‌ها در چرخه‌ای دائمی یکدیگر را شکل می‌دهند و چرا پیش‌بینی بلندمدت در جهانی سرشار از نااطمینانی ممکن نیست. 

استیگلیتز در فصلی نقش دولت را در کنار بازار بازتعریف کرده است؛ از شکست‌های بازار، اهمیت زیرساخت‌های نهادی و امکان پیوند عدالت و رشد سخن گفته و تجربه‌ی برخی کشورهای شرق آسیا را مثال آورده است. سن و درز در دو فصل بعدی، توسعه را به‌ عنوان گسترش قابلیت‌ها و فرصت‌های اجتماعی توضیح و نشان داده‌اند که آموزش، بهداشت و تغذیه‌ی کافی چگونه شرط مشارکت گسترده در رشد اقتصادی است. 

در بخش‌های پایانی، فوکو با نگاهی انتقادی به انقلاب و دولت در ایران، سوزان رز آکرمن با تحلیل سازوکارهای فساد و اصلاحات ممکن، اقتصاددانان روسی و آمریکایی با پیشنهادهای سیاستی برای روسیه، پائولو فریره با نقد نظام آموزشی در خدمت قدرت و مجید رهنما با نقد ایدئولوژی توسعه و طرح نظم جمال‌شناختی به عنوان بدیلی مبتنی بر احترام به تفاوت‌های فرهنگی، هر کدام وجهی از رابطه‌ی دولت، فساد، قدرت و توسعه را باز می‌کنند.

چرا باید کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی را بخوانیم؟

این مجموعه خواننده را از سطح بحث‌های کلی درباره‌ی توسعه به لایه‌های عمیق‌تری از قدرت، گفتمان و نهادها می‌برد و امکان مقایسه‌ی دیدگاه‌های متفکرانی را فراهم کرده که از سنت‌های فکری متفاوت می‌آیند؛ از چپ انتقادی تا اقتصاد نهادگرا و نئوکینزی و نظریه‌پردازان مابعد توسعه. چنین تنوعی کمک می‌کند تصویر یک‌سویه‌ای از نقش دولت یا بازار شکل نگیرد و مسئله‌ی توسعه در بستری چندبعدی دیده شود. برای کسانی که به فهم ریشه‌های فقر، نابرابری، فساد اداری و بحران‌های اجتماعی در جوامع درحال‌توسعه علاقه‌مند هستند، این کتاب نشان می‌دهد که چگونه سیاست‌های اقتصادی، ساختارهای نهادی، نظام آموزشی و گفتمان‌های مسلط جهانی در کنار هم این وضعیت را می‌سازند.

خواندن کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن دولت، فساد و فرصت های اجتماعی به دانشجویان و پژوهشگران اقتصاد، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و مطالعات توسعه پیشنهاد می‌شود. همچنین به سیاستگذاران، مدیران بخش عمومی و فعالان مدنی که با مسائل فقر، نابرابری، اصلاحات نهادی و برنامه‌های توسعه سروکار دارند، توصیه می‌کنیم این مقالات را مطالعه کنند.

درباره حسین راغفر

حسین راغفر (متولد ۱۳۳۲)، استاد دانشگاه، اقتصاددان نهادگرا و پژوهشگر است. او که دکترای اقتصاد از دانشگاه اسکس انگلستان دارد، استاد اقتصاد و رئیس پژوهشکده‌ی مطالعات اقتصادی در دانشگاه الزهرا بوده است. راغفر در دهه‌ی ۱۳۵۰ دروازه‌بان تیم‌های ملی جوانان و بزرگسالان ایران بود اما پس از انقلاب و در سن ۲۵ سالگی از فوتبال خداحافظی کرد. مدتی بعد به عنوان جوان‌ترین رئیس تاریخ فدراسیون فوتبال ایران منصوب شد، ولی به دلیل مخالفت با حذف برخی بازیکنان از تیم ملی استعفا داد. راغفر در کارنامه‌ی علمی و اجرایی خود سوابقی چون معاونت سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، مشاوره در وزارت رفاه و تأمین اجتماعی، مدیریت پروژه‌ی حمایت‌های اجتماعی بانک جهانی در ایران و سردبیری روزنامه‌ی کیهان انگلیسی را داراست و تاکنون کتاب‌های متعددی را در زمینه‌ی اقتصاد خرد، نابرابری و توسعه ترجمه و تألیف کرده است؛ ترجمه‌ی «تاریخ مختصر برابری» و تألیف «گفتاری در باب نابرابری» و «نظریه ارزش: یک تحلیل اصل موضوعی از تعادل اقتصادی» از آثار شاخص راغفر هستند.

بخشی از کتاب دولت، فساد و فرصت های اجتماعی

«ما باید از تعمیم‌های مختصرنویسی مثل "غرب" و "غربی" استفاده کنیم، اما لازم است به خاطر داشته باشیم که آن‌ها معرف مفاهیم خیلی پیچیده‌ای هستند و در این باب هیچ معنای ساده یا واحدی وجود ندارد. در نگاه نخست، ممکن است به نظر برسد که این کلمات دربارۀ موضوعات مربوط به جغرافیا یا مکان هستند. اما اگر بررسی کنیم، می‌بینیم که حتی همین معنا هم ساده نیست؛ چون ما همین کلمات را برای یک نوع جامعه، سطحی از توسعه و از این قبیل به کار می‌بریم. این درست است که آنچه را که ما "غرب" می‌نامیم در این معنای دوم، ابتدا در اروپای غربی پیدا شد. اما "غرب" دیگر نه‌فقط به اروپا اطلاق می‌شود و نه اینکه همۀ اروپا در "غرب" قرار دارد. جان رابرتز، مورخ، چنین می‌گوید: "اروپایی‌ها مدت‌های طولانی مطمئن نبودند که اروپا از طرف شرق به کجا 'ختم می‌شود'. در طرف غرب و جنوب، دریا مرز مشخصی ایجاد می‌کند؛ اما از طرف شرق، دشت‌ها همین‌طور گسترده‌اند و افق فوق‌العاده دور است" (رابرتز، ۱۹۸۵: ۱۴۹). اروپای شرقی مشخصاً به غرب تعلق ندارد (هنوز هم ندارد؟ هیچ‌گاه نداشت)؛ در صورتی که ایالات متحده که در اروپا نیست، مشخصاً تعلق دارد. این روزها به لحاظ تکنولوژیکی، ژاپن "غربی" است؛ اگرچه بر روی نقشه در "خاور" دور قرار دارد. در مقایسه، عمده بخش‌های آمریکای لاتین که در نیمکرۀ غربی قرار دارند، به لحاظ اقتصادی متعلق به جهان سوم هستند که تقلا می‌کنند ـــ اگرچه نه چندان موفق ـــ به "غرب" برسند. این جوامع "شرق" و "غرب" دقیقاً در چه چیزی اختلاف دارند؟ واضح است که "غرب" همان‌قدر یک اندیشه است که یک واقعیت جغرافیایی.»