کتاب فراز و فرود اصلاحات در عصر امیرکبیر

«فراز و فرود اصلاحات در عصر امیرکبیر» پژوهشی است به قلم دکتر محمد امیر شیخ نوری(-۱۳۳۲)، پیرامون دستاوردها و اصلاحات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی امیرکبیر در دوران صدراعظمی وی. در بخشی از کتاب می‌خوانیم: میرزا تقی‌خان امیرکبیر، تربیت‌شدۀ دستگاه عباس‌میرزا و قائم‌مقام بود. طبیعتاً وقتی صدراعظم شد خواهان اجرا کردن اندیشه‌هایی بود که با آن‌ها رشد و پرورش یافته بود و می‌خواست ایران را از حالت بدوی و عقب‌مانده نسبت به دول اروپایی نجات دهد. به همین منظور خواهان محدود کردن قدرت سلطنت بود و اجرا ‌کردن قانون در کشور. در حقیقت میرزا تقی‌خان و میرزا ابوالقاسم، به‌رغم تفاوت‌هایی که در شخصیت و نیز آموزش و پرورش آنان وجود داشت، از تبار وزیران مدیر و مدبّر عصر زرین فرهنگ ایران بودند و دانش سیاسی زمان خود را با بینش سیاسی وزیرانی مانند خواجه نظام‌الملک طوسی و رشیدالدین فضل‌الله همدانی درآمیخته بودند. قائم‌مقام و امیرکبیر، با دریافتی که از سرشت دوران جدید و الزامات آن پیدا کرده بودند، کوشش کردند، در شرایطی که دیری بود که نهاد سلطنت از نمایندگی مصالح ملی باز ایستاده بود، وزارت را به نهادی تبدیل کنند که بتواند پاسدار حوزۀ مصالحی باشد که از قلمرو نهاد سلطنت بیرون رفته بود. با آغاز دوران جدید تاریخ ایران، دگرگونی‌هایی عمده در سرشت نهاد سلطنت و دربار پدید آمد، و تأمین مصالح ملّی جز در حوزۀ «مجلس وزارت» امکان‌پذیر نمی‌شد. بدیهی است که در این دوره، وزیرانی مانند قائم‌مقام و امیرکبیر استثناهایی بیش نبودند و عاقبت نامیمون آن دو نشان داد که تعارض میان دو نهاد سلطنت و وزارت به درجه‌ای رسیده است که تأمین مصالح ملی جز در حوزۀ نهاد وزارت ممکن نخواهد شد. معنای این‌که تاریخ‌نویسان به کوشش‌های قائم‌مقام در استقلال مجلس وزارت و «خیال» امیرکبیر برای برقراری «کنستیتوسیون» اشاره کرده‌اند جز این نیست که تعارض دو نهاد وزارت و سلطنت به جایی رسیده بود که تأمین مصالح ملّی در حوزۀ سلطنت ممکن نبود.