کتاب گونه شناسی نثر فارسی در عصر قاجار

کتاب گونه شناسی نثر فارسی در عصر قاجار نوشتهٔ محمدرضا حاجی آقابابایی است. انتشارات مهراندیش این کتاب را روانهٔ بازار کرده است. این اثر یکی از کتاب‌های مجموعهٔ «بلاغت و نقد ادبی» است.

درباره کتاب گونه شناسی نثر فارسی در عصر قاجار

دوران قاجار (۱۳۰۴ - ۱۲۰۰ ه.) یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخی جامعهٔ ایرانی به شمار می‌آید. در این دوران علاوه بر تحولات گوناگون سیاسی و اجتماعی، شاهد تحولات بنیادین در ادبیات و نثر فارسی نیز هستیم و موضوعات تازه و انواع ادبی جدید، اندک‌اندک در کنار دیگر انواع ادبی کهن پدید آمد و موجب غنای هر چه بیشتر ادب فارسی شد. یکی از مهم‌ترین تفاوت‌هایی که می‌توان میان ادبیات عصر قاجار و دوره‌های پیش از آن برشمرد، توجه ویژه به نثرنویسی در حوزه‌های مختلف است. کتاب گونه شناسی نثر فارسی در عصر قاجار گونه‌های نثر فارسی در عصر قاجار را بررسی کرده و تا حد امکان، جوانب مختلف این گونه‌ها را نیز بررسی کرده است. این کتاب که ۱۳ فصل دارد، با فصلی تحت‌عنوان «نگاهی به تاریخ سیاسی ـ فرهنگی عصر قاجار» آغاز شده و با فصلی به نام «نثر ادبی و داستانی در عصر قاجار» به پایان رسیده است.

خواندن کتاب گونه شناسی نثر فارسی در عصر قاجار را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

خواندن این کتاب را به دوستداران زبان و ادبیات فارسی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب گونه شناسی نثر فارسی در عصر قاجار

«یکی از گونه‌های نثرنویسی که در دورهٔ قاجار رونق بسیار یافت، نوشتن رساله‌ها و کتاب‌هایی در زمینهٔ مسائل سیاسی و اجتماعی است. شرایط جامعهٔ ایران آن روزگار و آشنایی ایرانیان با اروپا و آگاهی از عقب‌ماندگی‌های شدید اقتصادی و اجتماعی و همچنین استبداد سیاسی حاکم و پدیدآمدن تحوّلات سیاسی، موجب شد که بعضی از اندیشمندان آن دوران به تألیف آثاری با موضوعات سیاسی و اجتماعی بپردازند و دیدگاه‌های منتقدانه و اصلاحگرایانهٔ خود را بازگو نمایند.

انتشار این گونه آثار در دوران قاجار، واکنش‌های گوناگونی را پدید آورد و در اکثر موارد با برخورد خشن حاکمان روبه‌رو شد و به تبعید، حبس یا قتل نویسنده منجر گردید که به‌عنوان نمونه می‌توان به سرنوشت سیدجمال‌الدّین اسدآبادی، مستشارالدّوله یا میرزاآقاخان کرمانی اشاره کرد.

در بیشتر موارد، نثر این گونه کتاب‌ها نثری میانه به‌شمار می‌آید و حد فاصل نثرهای منشیانه و نثرهای ساده قرار می‌گیرد. با توجه به موضوع این کتاب‌ها و همچنین مخاطبان آنکه عمدتاً افراد تحصیل‌کردهٔ جامعه بودند، در نثر این دسته از کتاب‌ها گاهی رگه‌هایی از تصنّع و استفاده از اصطلاحات و عبارات و ساخت‌های نحو عربی دیده می‌شود؛ البته گاهی نیز شاهد به کارگیری واژه‌ها و اصطلاحات عامیانه هستیم.

در ادامه به معرفی تعدادی از مهم‌ترین رسایل سیاسی ـ اجتماعی عصر قاجار می‌پردازیم.

رسالهٔ جهادیه

رسالهٔ جهادیه نخستین کتاب دربارهٔ حوادث و مسائل سیاسی و اجتماعی عصر قاجار است که در سال ۱۲۳۳ ه. ق نوشته شده است. این کتاب تألیف میرزاعیسی قائم‌مقام معروف به میرزا بزرگ، پدر میرزاابوالقاسم قائم‌مقام است. میرزاعیسی در سال ۱۲۱۲ ه.. ق هنگامی که عباس‌میرزا نایب‌السلطنه، حاکم آذربایجان شد، به‌عنوان وزیر و پیشکار وی منصوب گردید و تا سال ۱۲۲۵ ه.. ق که از دنیا رفت، در این سمت باقی ماند.

رسالهٔ جهادیه در میانهٔ جنگ‌های ایران و روسیه نوشته شده است و محتوای آن فتواهایی است که عالمان و مجتهدان دینی در خصوص جهاد علیه متجاوزان روس صادر کرده‌اند. در این کتاب نویسنده با استناد به آیات و روایات از فوائد جهاد در برابر دشمنان سخن به میان آورده است و مردم را به مبارزه با دشمنان تشویق می‌نماید.

رسالهٔ جهادیه اولین کتاب چاپ سربی در ایران است و نثر آن با توجه به جایگاه نویسنده و موضوع، اندکی از ساده‌نویسی دور شده است؛ هر چند با نثر منشیانهٔ آن دوران نیز فاصله دارد.»