کتاب سرگذشت شاه سلطان محمد خدابنده صفوی

کتاب سرگذشت شاه سلطان محمد خدابنده صفوی نوشته سیدسعید میرمحمدصادق است. این کتاب بازنویسی و تلخیص کتاب نقاوة الآثار فی ذکر الاخیار اثر محمود بن هدایت‌الله افوشته‌ای نطنزی است.

درباره کتاب سرگذشت شاه سلطان محمد خدابنده صفوی

این کتاب برگرفته از کتاب نُقاوَةُ الآثار فی ذکر الاخیار اثر محمود بن هدایت الله اَفوشته‌ای نطنزی (تولد ۹۸۳ه.ق.)، (تألیف اوایل قرن یازدهم هجری) است.

کتاب نقاوة الآثار فی ذکر الاخیار تألیف محمود بن هدایت اللّه افوشته‌ای نطنزی، اثری در تاریخ صفویه از واپسین ایام زندگانی شاه طهماسب اول تا یازدهمین سال پادشاهی شاه عباس اول (۱۰۰۷ ه.ق) و یکی از مهم‌ترین منابع مهم ایران عصر صفوی است. مزیت این کتاب در باب پاره‌ای از مطالب از جمله وقایع کاشان و نطنز است که این اطلاعات در منابع مشابه یا اصلاً نقل نشده و یا اگر نوشته شده باشد به تفصیل این کتاب نیامده است. منابع و مآخذ مؤلف در تدوین نقاوة الآثار متنوع است، بسیاری از وقایع در زمان زندگی مؤلف رخ داده و خود او در جریان اتفاقات بوده است و برخی را از منابع حکومتی و یا از شهود نزدیک به حکومت و یا اخبار وقایع‌نگاران دیگر استفاده کرده است. از نظر سبک نگارش، نقاوة الآثار همچون نوشته‌های دیگر آن روزگار دارای نثری متکلف و توأم با عبارت‌پردازی و پیرایه‌های لفظی است، اما به رغم این تکلف از جاذبۀ کلام و نکات ظریف ادبی خالی نیست، همچون توصیف او در باب ستمگری‌های ولی سلطان ترکمان حاکم کاشان.

مؤلف در بین مطالب کتاب و به اقتضای کلام، از اشعار زیادی استفاده کرده است که تمامی در بحر متقارب سروده شده و به جز یک بیت از آئینه سکندری امیر خسرو دهلوی بقیۀ اثر طبع خود نویسنده است. مؤلف در اوایل بهار سال ۹۹۸ه.ق، که شاه عباس اول برای تنبیه یعقوب خان ذوالقدر حاکم متمرد فارسی به آن سرزمین لشکر کشید و قلعۀ مستحکم اصطخر را گشود به پیشنهاد صاحبان ذوق به نگارش این کتاب همت گماشت.

از زندگی محمود افوشته‌ای نطنزی آگاهی کمی در دست است و به جز مطالبی که خود او در دیباچۀ کتابش آورده، در منابع دیگر سخنی از او نیست. نویسنده در سال 938 ه.ق، مقارن‌ با هشتمین سال پادشاهی شاه طهماسب به دنیا آمد. او خود را اهل نطنز و از دهکدۀ افوشته که در جوار این شهر واقع است معرفی می‌کند. وی بعدها به واسطۀ نقل مکان پدرش به سبزوار، در آن شهر اقامت کرد و در حومۀ شهر در محلۀ عبدالرحمی در خانه‌ای که توسط سلطان ابراهیم میرزا، نوۀ شاه اسماعیل اول، برای پدرش به قیمت هشت تومان تبریزی خریداری شده بود، به زندگی خود ادامه داد.

او از همان دوران جوانی علاقمند به کسب علم و دانش بوده و به گفتۀ خود جوانی را به خواندن و نوشتن قصص و حکایات و شنیدن احادیث و نقل اخبار و نظم اشعار گذرانده است.

محمود افوشته‌ای نطنزی دارای مجموعه اشعاری است که طی زندگی خود سروده و دیوانی فراهم ساخته و آن را بر اساس «حواس خمسه» به پنج قسمت تقسیم کرده است، اما هیچ یک از این دیوان‌ها تا کنون به دست نیامده است. او در شصت سالگی شروع به تألیف کتاب نقاوة‌ الآثار می‌کند و در زمان اتمام کتاب یعنی ۱۰۰۷ قمری، شصت و نه سال از عمر او گذشته است.

چون از شرح حال و روزگار وی در کتاب‌های مهم آن زمان مطلبی به چشم نمی‌خورد می‌توان دانست که وی با وجود نزدیکی به دستگاه حکومت صفوی، گوشه‌گیری و سلامت را بر صحبت امرا و ارکان قدرت ترجیح می‌داده و به رویدادهای روزگار از دیدگاه گوشه‌نشینی و فروتنی می‌نگریسته؛ به همین خاطر داستان زندگیش چون گروهی از صاحبان فضل و کمال در پردۀ ابهام باقی مانده است، هر چند تصویری از اخلاق و روحیات و طرز فکر او را می‌توان از لا به لای سطرهای کتابش دریافت و دانست که در هر حال جانب دینداری و عدالت و مروت را در قضاوت‌های خویش فرو نگذاشته است. 

خواندن کتاب سرگذشت شاه سلطان محمد خدابنده صفوی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان تاریخ ایران پیشنهاد می‌کنیم.