کتاب صوتی از ماست که بر ماست

کتاب صوتی از ماست که بر ماست (نقدی بر رفتارهای اجتماعی ما ایرانیان) نوشته‌ رضا بهرام‌ پور با گویندگی آسیه گرجی، تصویری صریح و بی‌پرده از بخشی از رفتارها و عادت‌های اجتماعی ما ایرانیان پیش چشم مخاطب می‌گذارد. نویسنده توضیح داده است که هدفش نه تخریب ایران و ایرانی که ایفای نقش آینه است، آینه‌ای که قرار است زشتی‌ها و کاستی‌ها را فقط نشان دهد نه اینکه برایشان نسخه‌ی درمان بپیچد. نشر تیسا این کتاب صوتی را منتشر کرده است و در همان صفحات آغازین روشن می‌شود که نویسنده آگاهانه از راهکاردادن فاصله گرفته و تشخیص بیماری را مهم‌تر از تجویز دارو دانسته است. در این کتاب صوتی مجموعه‌ای از فصل‌ها و جستارهای موضوع‌محور کنار هم قرار گرفته که هر کدام به یک خصلت یا عادت جمعی می‌پردازد، از قهرمان‌سازی و قهرمان‌سوزی گرفته تا چندکاره‌بودن، نالیدن دائمی، نپذیرفتن تفاوت‌ها، نگاه بردوباختی به هر گفت‌وگو و درنهایت توهم توطئه و دشمن فرضی. زبان نویسنده صریح و بی‌ملاحظه است و برای توضیح هر ویژگی، نمونه‌ها و شخصیت‌های خیالی اما آشنا از دل زندگی روزمره‌ی ایرانیان می‌آفریند. این کتاب صوتی بیش از آنکه بخواهد قضاوت کند، می‌کوشد مخاطب را به دیدن سهم خود در وضعیت موجود عادت دهد.

درباره کتاب صوتی از ماست که بر ماست

کتاب صوتی از ماست که بر ماست اثری از رضا بهرام‌ پور است که به‌طور کامل به واکاوی سهم خود ایرانیان در شکل‌گیری مشکلات و معضلات اجتماعی می‌پردازد. نویسنده در مقدمه‌های مفصل آغازین، چند نکته‌ی کلیدی را روشن کرده است: نخست اینکه قصدش نه ایران‌ستیزی است و نه تطهیر حاکمیت‌ها، بلکه تأکید کرده است که حاکمان نیز از دل همین جامعه برآمده‌اند و رابطه‌ی ملت و حاکمیت دوطرفه است.

دوم اینکه کتاب قرار نیست ریشه‌یابی علمی، جامعه‌شناختی یا روان‌شناختی ارائه دهد و نویسنده خود را متخصص این حوزه‌ها نمی‌داند؛ هدف فقط توصیف آن چیزی است که می‌توان دید و فهمید. سوم اینکه او عمداً از ارائه‌ی نسخه و راه‌حل خودداری کرده و تشخیص بیماری را مرحله‌ای مقدم بر درمان دانسته است. در بخش‌های آغازین، به حساسیت برخی مخاطبان نسبت به نقد ایرانیان اشاره شده و رضا بهرام پور توضیح داده است که سکوت در برابر زشتی‌ها را توهین واقعی می‌داند نه نام‌بردن از آن‌ها.

کتاب صوتی از ماست که بر ماست در چند فصل و جستار نسبتاً بلند تنظیم شده که هر کدام عنوانی مشخص و محوری روشن دارند. از جمله فصل قهرمان‌سازی یا قهرمان‌سوزی که به شیوه‌ی برخورد جامعه با چهره‌های محبوب می‌پردازد، فصل چندکاره‌بودن یا عشق آچار فرانسوی که به ستایش بیمارگونه‌ی همه‌فن‌حریفی در فرهنگ روزمره اشاره کرده است، فصل این گروه نالان که نالیدن دائمی و بی‌عملی را به‌عنوان معیار کاذب روشن‌فکری و دغدغه‌مندی نشان می‌دهد، فصل برادران نابرابر که ناتوانی در پذیرش تفاوت‌های میان‌فردی را بررسی کرده است، فصل بردوباخت که منطق صفر و یکی و جنگی‌کردن هر گفت‌وگو را زیر ذره‌بین می‌برد و در ادامه بحث توهم توطئه یا دشمن فرضی که به فرار از پذیرش مسئولیت و نسبت‌دادن همه‌ی ناکامی‌ها به دیگران می‌پردازد.

رضا بهرام پور در هر فصل، با مثال‌های داستان‌گونه و شخصیت‌های تیپیک، موقعیت‌هایی آشنا را بازسازی کرده است، موقعیت‌هایی از فوتبال و سیاست تا دانشگاه، رسانه، خانواده، فضای مجازی و روابط روزمره. این ساختار باعث شده شنونده به‌جای مواجهه با بحثی انتزاعی، خود را در دل صحنه‌ها ببیند و نسبتش را با آن‌ها بسنجد.

خلاصه کتاب صوتی از ماست که بر ماست

رضا بهرام‌ پور در این کتاب صوتی از همان ابتدا تکلیف را روشن کرده است: مسئله‌ی اصلی، سهم خود ایرانیان در شکل‌گیری وضعیت موجود است. او توضیح داده که می‌توانست مانند بسیاری، همه‌ی تقصیرها را به گردن حاکمیت‌ها، استعمار، استثمار، هجوم اقوام بیگانه و استکبار جهانی بیندازد، اما حس حقیقت‌جویی و واقعیت‌گویی قلمش را از این کار بازداشته است؛ بنابراین محور اصلی کتاب نگاه‌کردن به آینه‌ای است که چهره‌ی جمعی ایرانیان را با ضعف‌ها و تناقض‌هایش نشان می‌دهد.

در فصل قهرمان‌سازی یا قهرمان‌سوزی، نویسنده توضیح می‌دهد که چگونه جامعه‌ی ایرانی به‌سرعت از افراد موفق در سیاست، ورزش، هنر یا رسانه قهرمان می‌سازد، آن‌ها را تا آسمان هفتم بالا می‌برد، همه‌فن‌حریف و صاحب‌نظر در همه‌ی حوزه‌ها می‌پندارد و ازشان انتظار معجزه دارد، سپس با اولین خطا یا اظهار نظر نامطلوب، همان قهرمان را بی‌رحمانه به زیر می‌کشد، می‌سوزاند و حذف می‌کند. نمونه‌هایی مثل فوتبالیست محبوبی که درباره‌ی محیط‌زیست نظر می‌دهد، تحلیلگری که ناگهان شاعر هم می‌شود، مجری تلویزیونی که با یک انتقاد فوتبالی مغضوب می‌شود و بازیگری که به‌خاطر اشاره‌ای کوتاه به همکاری با یک مسئول، زیر تیغ حمله می‌رود، این چرخه را مجسم کرده‌اند.

نویسنده در فصل چندکاره بودن یا عشق آچار فرانسوی، به ستایش عمومی از چندکاره بودن می‌پردازد؛ اینکه چگونه در فرهنگ ایرانی، کسی که هم‌زمان چند شغل، چند نقش و چند عنوان دارد، بدون توجه به کیفیت کارهایش، موفق تلقی می‌شود. او کار را فقط شغل نمی‌داند، بلکه هر فعالیتی را که برای نمایش استعداد و جلب‌توجه انجام می‌شود، در این تعریف می‌گنجاند. شخصیت‌هایی مثل مجری مهندسِ بازیگرِ نویسندهِ تنیسورِ خواننده، دانشجوی عکاسِ خبرنگارِ مترجمِ فعال اجتماعی و دبیر ریاضیِ حسابدارِ سرمایه‌گذارِ عضو چند مؤسسه‌ی خیریه، نشان می‌دهند که چگونه کمیت کارها جای کیفیت را گرفته است.

فصل این گروه نالان به عادت ریشه‌دار نالیدن می‌پردازد. در این بخش، نالیدن از زمین و زمان، سیاست، اقتصاد، فرهنگ، کتاب، سینما، فوتبال، جوانان، مسئولان و حتی خودِ ایرانیان، به‌عنوان معیاری برای روشن‌فکری و فهمیدن تصویر شده است. نویسنده میان انتقاد و شکایتِ مسئولانه با ناله‌کردنِ بی‌هدف و بی‌نتیجه تفاوت می‌گذارد و نشان می‌دهد که بسیاری از شخصیت‌هایش، نه اهل اقدام‌ هستند و نه اهل پیگیری قانونی، فقط در کافه، دانشگاه، شبکه‌های اجتماعی یا محفل‌های دوستانه، مدام از همه‌چیز می‌نالند و درعین‌حال سبک زندگی‌شان با حرف‌هایشان همخوانی ندارد.

در فصل برادران نابرابر، بحث به تفاوت‌های میان‌فردی می‌رسد. نویسنده از تمثیل معروف انگشتان یک دست استفاده کرده و نشان داده است که هرچند در حرف، همه به تفاوت انسان‌ها اذعان دارند، اما در عمل، بسیاری از ایرانیان نمی‌توانند بپذیرند که دیگری حق دارد سبک زندگی، انتخاب تحصیلی، مسیر شغلی، ترجیحات خانوادگی یا تصمیم‌های شخصی متفاوتی داشته باشد. گفت‌وگوی دوستی که اصرار دارد دیگری حتماً باید مدرک دانشگاهی بگیرد، یا قضاوت‌های تند درباره‌ی فوتبالیستی که به‌خاطر خانواده‌اش از لیگ اروپا برمی‌گردد، نمونه‌هایی از این ناتوانی در پذیرش تفاوت است.

فصل برد و باخت، منطق حاکم بر بسیاری از گفت‌وگوها و مناظره‌ها را بررسی کرده است، منطقی که در آن هر بحثی به میدان جنگ تبدیل می‌شود و هدف فهمیدن یا نزدیک‌شدن به حقیقت نیست، بلکه بردن و رو کم‌کردن حریف است. از بازی فوتبال دوستانه‌ای که در آن بازیکن بازنشسته هنوز با خشونت و تعصب می‌جنگد تا مناظره‌ی تلویزیونی میان وزیر و روزنامه‌نگار که به افشاگری‌های شخصی و پرونده‌خوانی می‌رسد، نویسنده نشان داده است چگونه نگاه صفر و یکی یا من کاملاً بر حقم یا تو کاملاً باطل هر امکان گفت‌وگوی سازنده را از بین می‌برد.

در بخش توهم توطئه یا دشمن فرضی، نویسنده به عادت دیرینه‌ی نسبت‌دادن همه‌ی ناکامی‌ها به دیگران می‌پردازد، از قدرت‌های خارجی و حاکمیت‌ها تا رقیبان و شرایط. او تأکید کرده است که پذیرش سهم خود در خطاها و ضعف‌ها، نخستین گام برای اصلاح است و نبود این جسارت، جامعه را در چرخه‌ی تکرار اشتباهات نگه می‌دارد. درمجموع، پیام محوری کتاب صوتی از ماست که بر ماست این است که بدون دیدن و پذیرفتن نقش خود در وضعیت موجود، هیچ تغییری در سطح کلان نیز پایدار نخواهد شد.

چرا باید کتاب صوتی از ماست که بر ماست را بشنویم؟

شنیدن کتاب صوتی از ماست که بر ماست فرصتی است برای مواجهه با پرسشی ساده اما سنگین: سهم خود ما در آنچه بر سرمان آمده چقدر است؟ نویسنده به‌جای آنکه از بیرون و از موضع برتر سخن بگوید، خود را نیز جزئی از همین جامعه می‌داند و بارها تأکید کرده است که نقدش متوجه ما است نه آن‌ها. این زاویه‌ی نگاه شنونده را از موضع تماشاچیِ بی‌طرف بیرون می‌آورد و او را در جایگاه یکی از بازیگران صحنه می‌نشاند.

این کتاب صوتی همچنین برای کسانی که از نصیحت و نسخه‌پیچی خسته‌اند جذاب است، چون نویسنده عمداً از ارائه‌ی راه‌حل‌های آماده خودداری کرده و بر تشخیص تأکید کرده است. شنونده با مجموعه‌ای از آینه‌ها روبه‌رو می‌شود که هر کدام بخشی از رفتار جمعی را نشان می‌دهند و قضاوت نهایی را به خود او واگذار می‌کنند. همین فاصله‌گرفتن از لحن دستوری امکان می‌دهد هرکس متناسب با تجربه و موقعیتش، برداشت و نتیجه‌گیری شخصی خود را داشته باشد.

درنهایت، شنیدن این اثر می‌تواند برای کسانی که به تحلیل‌های کلان سیاسی و اقتصادی عادت کرده‌اند، یادآور این نکته باشد که تغییرات پایدار بدون تغییر در سطح عادت‌ها، خلقیات و انتخاب‌های روزمره‌ی شهروندان شکل نمی‌گیرد. این کتاب صوتی نه وعده‌ی معجزه می‌دهد و نه نسخه‌ی نهایی، فقط دعوتی است به دیدن خود در آینه‌ای که شاید همیشه از آن گریخته‌ایم.

شنیدن کتاب صوتی از ماست که بر ماست را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن کتاب صوتی از ماست که بر ماست به کسانی پیشنهاد می‌شود که نسبت به رفتارها و خلقیات جمعی ایرانیان کنجکاوند و می‌خواهند سهم فردی و اجتماعی خود را در مشکلات پیرامونشان بهتر بشناسند. این اثر همچنین به دانشجویان علوم انسانی، فعالان رسانه‌ای، معلمان، مربیان، مدیران و هرکسی که با گروه‌های مختلف مردم سروکار دارد نیز توصیه می‌شود، چون مثال‌ها و تیپ‌های شخصیتی کتاب می‌تواند درک عمیق‌تری از الگوهای رایج تعامل در جامعه‌ی ایرانی به دست دهد.