کتاب سیروسلوک، منزل سوم؛ تقوا

سیر و سلوک مجموعه سخنرانی‌های  آیت‌الله العظمی مظاهری «مدّ ظلله العالی» در شب‌های جمعه در مسجد حکیم اصفهان است که در طول سال‌های مختلف بیان شده است. در این مجموعه مطالب به صورت کلی بیان و به جزییات اشاره کمی شده است.

اساس مطالب کتاب سیر و سلوک، قرآن کریم و روایات معصومین «علیهم السلام» و نظرات دیگر اساتید بزرگ اخلاق است، بنابراین بیشتر استدلال‌های به کار رفته در این کتاب، نَقلی است.

درباره کتاب سیروسلوک، منزل سوّم؛ تقوا

بخشی از مباحث این کتاب، برگرفته از رسالۀ چاپ نشده‌ای است که حدود چهل سال قبل به قلم آیت ‌الله العظمی مظاهری«مدّظلّه‌العالی»، به زبان عربی، در باب «تقوا» به رشتۀ تحریر در آمده و بخشی نیز حاصل درس‌های اخلاقی معظّم‌له در طول سال‌های مختلف، در مسجد حکیم اصفهان است.

مطالب به‌دست آمده از دو منبع فوق، پس از تلفیق، تنظیم، تحقیق و ویرایش و سپس بازبینی نهائی و اصلاح معظّم‌له، به صورت حاضر و در پنج فصل ارائه می‌گردد.

فصل اوّل کتاب، پس از مروری بر مباحث ساختاری سیروسلوک، به بیان کلیّات منزل تقوا، جایگاه تقوا در سیروسلوک، تعاریف تقوا از دیدگاه علوم مختلف و نیز ارتباط بین ایمان و تقوا می‌پردازد.

عنوان فصل دوّم، آثار و برکات تقوا از دیدگاه قرآن و عترت است و در این راستا، به ده فایده از فواید تقوا که در سعادت و رستگاری انسان در دنیا و آخرت، مؤثّر است، اشاره شده و شرح مختصری از آن بیان می‌گردد.

در فصل سوّم، ارکان تقوا که عبارتند از: اجتناب از محرّمات و اهمیّت به واجبات، تحلیل و تشریح می‌شود و در این راستا، نکات مهمّی راجع به تأثیر اهتمام به انجام مستحبّات و پرهیز از شبهات و مکروهات، در پیشبرد اهداف معنوی و موفقیّت در سیروسلوک، تبیین می‌گردد. در ادامۀ فصل

سوّم، معیارهای تشخیص حرمت و حلیّت افعال، بررسی و تحلیل شده، در نهایت چنین نتیجه‌گیری می‌شود که برای تشخیص و دریافت احکام شرعی افعال، باید به اهل خبره و افراد متخصّص در این زمینه، یعنی اسلام‌شناسان، فقها و مراجع تقلید مراجعه شود. در این راستا، عمل بر اساس تمایلات نفسانی نکوهش شده و برخی تبعات آن بیان گردیده است.

فصل چهارم کتاب، به تبیین راهکارهای تحصیل تقوا اختصاص دارد. در این زمینه، دو راهکار کلّیِ «علمی» و «عملی» برای کسب تقوای الهی بیان شده و پس از آن، به تبیین چهارده راهکار کاربردی در این زمینه پرداخته شده است. در خاتمه نیز بحث مختصری راجع به ضرورت بهره‌مندی از دو بال همّت و توفیق، برای صعود معنوی انسان و نیل او به منزل تقوا ارائه گردیده است.

در فصل پنجم اقسام و مراتب تقوا، به چندین اعتبار مختلف، بیان شده است که عبارتند از:

تقسیم اوّل: تقوای عوام، تقوای خواص و تقوای اخصّ‌الخواص.

تقسیم دوّم: تقوای تبعیضی، تقوای فقهی، ملکۀ تقوا، لقاء و عصمت.

تقسیم سوّم: تقوای مثبت و تقوای منفی.

تقسیم چهارم: تقوای جوارحی، جوانحی و عقلی.

تقسیم پنجم: تقوای اجتماعی، تقوای اقتصادی و تقوای سیاسی.

 خواندن مجموعه سیر و سلوک را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 علاقه‌مندان به مباحث دینی و اخلاق اسلامی را به خواندن این مجموعه دعوت می‌کنیم.

 بخشی از کتاب سیروسلوک، منزل سوّم؛ تقوا

تقوای حقیقی از دو رکنِ اساسیِ «اجتناب از محرّمات» و «انجام واجبات» تشکیل شده و در صورت رعایت هر دو رکن، محقّق می‌گردد. به عبارت دیگر، انسان متّقی کسی است که به هر دو رکنِ تقوا ملتزم باشد و بدان اهتمام ورزد. البته «انجام مستحبّات» و «پرهیز از مکروهات و شبهات» نیز برای کسب تقوا لازم است و زیرمجموعهٔ دو رکن اصلی به شمار می‌روند.

مراعات ارکان تقوا، رشد و تعالی انسان را در پی دارد و او را به مقام قرب الهی خواهد رسانید. خداوند متعال در حدیث قدسی «قربِ نافله»، خطاب به پیامبر گرامی (ص) می‌فرماید:

«مَنْ أَهَانَ لِی وَلِیاً فَقَدْ بَارَزَنِی بِالْمُحَارَبَةِ وَ أَنَا أَسْرَعُ شَی‌ءٍ إِلَی نُصْرَةِ أَوْلِیائِی ...وَ مَا یتَقَرَّبُ إِلَی عَبْدٌ مِنْ عِبَادِی بِشَی‌ءٍ أَحَبَّ إِلَی مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیهِ وَ إِنَّهُ لَیتَقَرَّبُ إِلَی بِالنَّافِلَةِ حَتَّی أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ کنْتُ إِذاً سَمْعَهُ الَّذِی یسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِی یبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِی ینْطِقُ بِهِ وَ یدَهُ الَّتِی یبْطِشُ بِهَا إِنْ دَعَانِی أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِی أَعْطَیتُهُ»

هر که به دوستی از من اهانت کند، آشکارا به جنگ من آمده و من به‌یاری دوستانم از هر چیز شتابان‌ترم، ... و هیچ‌یک از بندگانم به‌من تقرّب نجوید با عملی که نزد من محبوب‌تر باشد از آنچه بر او واجب کرده‌ام، و به‌درستی که به‌وسیله مستحبّات به‌من تقرّب جوید تا آنجا که من دوستش دارم، و چون دوستش دارم آنگاه گوش او شوم که بدان بشنود، و چشمش شوم که بدان ببیند، و زبانش گردم که بدان بگوید، و دستش شوم که بدان برگیرد، اگر بخواندم اجابتش کنم، و اگر خواهشی از من کند به او بدهم.

در این حدیث شریف، ارکان تقوا بیان شده و پس از آن اهمیت اهتمام به نوافل و مستحبّات، مطرح گردیده است و در آخر کار، نتیجهٔ مراعات ارکان تقوا، رسیدن به مقام قرب الهی و دستیابی به مقام خلیفة‌اللّهی شمرده شده است.