کتاب ناگفته ها...

کتاب ناگفته ها... مجموعه‌ی گفت‌وگوهای روزبه میرابراهیمی با حسن نراقی درباره‌ی رفتارهای اجتماعی ایرانیان و سهم افراد در شکل‌گیری مشکلات جمعی است. پرسش محوری این گفت‌وگوها این است که چرا نقد حکومت‌ها و عوامل بیرونی، بدون بازنگری در رفتار خودمان، برای فهم گرفتاری‌های جامعه کافی نیست. نراقی از تجربه‌های شخصی، سفرها و مشاهداتش کمک می‌گیرد تا درباره‌ی خودانتقادی، انصاف و پرهیز از داوری‌های سیاه‌وسفید صحبت کند. انتشارات اختران این گفت‌وگو را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ناگفته ها...

کتاب ناگفته ها... حاصل گفت‌وگوهای حسن نراقی با روزبه میرابراهیمی است؛ گفت‌وگوهایی که دغدغه‌ی شناخت رفتار اجتماعی را از بحث‌های کلی به جزئیات زندگی روزمره می‌آورند. میرابراهیمی در سخن آغازین، زمینه‌ی آشنایی خود با نراقی و انگیزه‌ی شکل‌گرفتن این پرسش‌وپاسخ‌ها را توضیح می‌دهد. او مخالفت نراقی با مطلق‌نگری را یکی از ویژگی‌های بحث‌هایشان معرفی کرده است.

بخش‌های کتاب در قالب گفت‌وگو تنظیم شده‌اند. گفت‌وگوی اول، چرا جامعه‌شناسی خودمانی، به انگیزه‌ی نگارش اثر پیشین نراقی، معنای خودبازنگری و جایگاه فرهنگ اخلاقی و رفتاری اختصاص دارد. گفت‌وگوی دوم، سیری در زمینه‌های اجتماعی، رابطه‌ی فرد و جامعه را پیش می‌کشد. پرسش‌ها گاهی توضیح بیشتری طلب می‌کنند و گاهی مسیر صحبت را از خاطره و مثال به مسئله‌ی اصلی بازمی‌گردانند. نراقی نیز میان مشاهده‌ی شخصی، ارزیابی اجتماعی و یادآوری تجربه‌هایش حرکت می‌کند. او تحصیلات دانشگاهی در جامعه‌شناسی را به خود نسبت نمی‌دهد و مبنای سخنانش را تجربه و مطالعه می‌داند؛ نکته‌ای که جایگاه این اظهارنظرها را برای خواننده روشن می‌کند.

کتاب ناگفته ها... موضوع فرهنگ را صرفاً در ادبیات و هنر خلاصه نمی‌کند؛ آداب معاشرت، شیوه‌ی قضاوت، مناسبات خانوادگی و برخورد مردم با نهادهای عمومی نیز در مرکز بحث قرار دارند. نراقی میان برخورداری از فرهنگ و مطلوب‌بودن بعضی عادت‌های فرهنگی تفاوت می‌گذارد. او به‌ جای نسبت‌دادن همه‌ی ناکامی‌ها به یک عامل، بر پیوند تاریخ، باورهای اجتماعی و انتخاب‌های اشخاص تکیه کرده است. موضوعاتی مانند نقش تلویزیون و مطبوعات، تأثیر آموزش، ارتباط میان نسل‌ها و مواجهه با فرهنگ‌های دیگر، دامنه‌ی بحث را گسترش می‌دهند. لحن پاسخ‌ها گاهی طنزآمیز و گاهی تند و انتقادی است. مثال‌های ملموس نیز امکان بررسی ادعاهای کلی را فراهم می‌کنند.

خواننده در این کتاب با دیدگاه‌های مشخص یک صاحب‌نظر روبه‌روست، نه مجموعه‌ای از نتایج قطعی و بی‌نیاز از پرسش. ارزش بحث برای علاقه‌مندان به نقد اجتماعی، در فراهم‌شدن زمینه‌ی سنجیدن نسبت میان خواسته‌های جمعی و رفتارهای واقعی است. مسئله‌ی انصاف نیز همین‌جا معنا پیدا می‌کند: مخالفت با یک فرد یا نهاد نباید مانع دیدن عملکرد مثبتش شود؛ همان‌طور که پذیرش یک اقدام درست، ضرورت نقد خطاهای دیگر را از بین نمی‌برد.

خلاصه کتاب ناگفته ها...

حسن نراقی در کتاب ناگفته ها... بحث را از چرایی نگارش جامعه‌شناسی خودمانی آغاز می‌کند. او توضیح می‌دهد که نارضایتی از تکرار ناکامی‌ها، پرسش درباره‌ی سهم خود مردم را برایش جدی کرده است. گفت‌وگوها سپس به تأثیر متقابل عادت‌های شخصی و مناسبات اجتماعی می‌رسند. رانندگی، کمک‌کردن به متکدیان و هزینه‌های ناشی از تشریفات، نمونه‌هایی برای بررسی فاصله‌ی نیت اشخاص با پیامد رفتارشان هستند. نراقی تغییر ساختارها را بدون تغییر رفتار افراد کافی نمی‌داند. او همچنین اصلاح فرهنگی را فرایندی زمان‌بر معرفی می‌کند که آموزش، رسانه و افزایش آگاهی در پیشبردش نقش دارند. دغدغه‌ی اصلی کتاب، پذیرفتن مسئولیت شخصی در کنار نقد شرایط عمومی است؛ مسئولیتی که از تشخیص تناقض میان گفتار، خواسته و عمل آغاز می‌شود.

چرا باید کتاب ناگفته ها... را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ناگفته ها... را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• پرسش‌وپاسخ‌ها زمینه‌ی آشنایی با مبانی خودانتقادی در اندیشه‌ی نراقی را فراهم می‌کنند.
• مثال‌های روزمره، پیوند رفتار شخصی با پیامدهای اجتماعی را نشان می‌دهند.
• بحث درباره‌ی انصاف، تفاوت نقد عملکرد با محکوم‌کردن کلی افراد را روشن می‌کند.
• دیدگاه‌های مطرح‌شده، زمینه‌ی تأمل درباره‌ی نقش خانواده، آموزش و رسانه در تغییر عادت‌ها هستند.

خواندن کتاب ناگفته ها... را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب ناگفته ها... به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نقد اجتماعی و بررسی عادت‌های رفتاری ایرانیان.
• خوانندگان آثار حسن نراقی که به شناخت زمینه‌های فکری او علاقه دارند.
• کسانی که دغدغه‌ی مسئولیت شخصی در برابر مسائل جمعی را دارند.

درباره حسن نراقی

حسن نراقی (۱۳۹۹-۱۳۲۳)، پژوهشگر، نویسنده و منتقد فرهنگی بود که به‌واسطه‌ی آثارش در حوزه‌ی جامعه‌شناسی مردم‌مدار و عمومی شناخته می‌شد. او با زبانی ساده و فارغ از پیچیدگی‌های اصطلاحات آکادمیک، تلاش می‌کرد تا خلقیات منفی، رفتارهای زیست جمعی و آسیب‌های روانی‌اجتماعی ایرانیان را به نقد بکشد. مهم‌ترین و اثرگذارترین اثر او کتاب «جامعه‌شناسی خودمانی» است که با استقبال چشمگیر مخاطبان عام و کارشناسان همراه شد، بارها تجدید چاپ شد.

نراقی پس از بازتاب‌های گسترده‌ی این اثر، با نگارش کتاب «پی‌نکته‌هایی بر جامعه‌شناسی خودمانی» به ابهامات و پرسش‌های منتقدان درباره‌ی مبانی تحلیل‌هایش پاسخ داد و به تعمیق ایده‌های انتقادی خود پرداخت. او علاوه‌بر واکاوی آسیب‌های رفتاری جامعه، به تاریخ و زبان فارسی نیز علاقه داشت و آثاری همچون «چکیده‌ی تاریخ ایران»، کتاب گفتگومحور «ناگفته ها» و مجموعه‌مقالات «خط خوش فارسی» را از خود به جای گذاشت.

بخشی از کتاب ناگفته ها...

«ـ ايدهٔ يک چنين كتابی از كی به ذهنتان رسيد؟

ـ تاريخ دقيقی قطعاً نمی‌توانم برای آن تعيين كنم. افكار هر انسانی به‌تدريج شكل می‌گيرد، اما اگر به هرحال اصرار داشته باشيد كه برای آن تاريخی تعيين كنم، حدود سال‌های شصت و شصت ويک بود كه كم‌كم سرخوردگی‌ها بروز می‌كرد و رؤياهای شيرين اواخر سال ۵۷ آرام آرام داشت به نشدنی‌های دست‌نيافتنی و تلخ‌كامی تبديل می‌شد؛ اين جنگ تحميلی هم كه قوز بالای قوز همه شده بود. يادمان نرفته، روزهای واقعا سختی بود. همه سعی می‌كرديم به‌نوعی روحيه‌ی‌مان را بالا نگاه داريم اما شوخی نبود؛ جنگ بود و مرگ. اگر بگويم درصد چشمگيری از سكته‌های زودرس اين روزها محصول همان اضطراب‌ها و هيجان‌ها است، سخن گزافی نگفته‌ام. دشمن آمده بود داخل خانه. جای گله و شكايت آشكار نبود. البته بگذريم كه همان موقع هم از معدود كسانی بودم كه به اتفاق تنی چند كتباً اطلاعيه دادم كه با نحوهٔ مديريت اين جنگ مخالفم و پيش‌بينی كردم كه اين جنگ برندهٔ نهايی ندارد. البته بعدها خيلی‌ها به اين نتيجه رسيدند. اما، خوب، بالأخره سر خودم را كه نمی‌توانستم كلاه بگذارم.

آن‌وقت‌ها مدير داخلی يكی از روزنامه‌های صبح تهران بودم و طبعاً به چند و چون ماجرا، حداقل نسبت به يک آدم معمولی، بيشتر دسترسی داشتم. وضع خوبی نبود. واقعاً به فكر افتاده بودم كه ما را چه می‌شود؟ تا آن وقت فكر می‌كرديم تمام مشكلاتمان از شاه و وابستگی او به غرب است. تا آن جا كه سواد تاريخی‌ام اجازه می‌داد به فكر افتادم انگليسی‌ها هم كه با ما آن‌طور كردند؛ روس‌های تزاری هم كه هنوز داغ قراردادهايشان روی دل هر ايرانی باغيرتی باقی مانده؛ بعد از تزارها بلشويک‌هايشان هم حالا به غير از اين كه آمده بودند آذربايجان را جدا كنند، به‌كمک ايادی داخلی‌شان مسيری را توصيه می‌كردند كه عاقبت به خيری‌اش لااقل از نظر دورنگر تعدادی از آدم‌هايی كه تسليم هيجان‌ها نشده بودند قابل ترديد بود. حكومت‌های فراوان، و اكثراً متضاد، را هم آزمايش كرده بوديم؛ از ناسيوناليست‌های افراطی تا سوپر مدرن‌ها همه را امتحان كرده بوديم. مانده بود يک نظام مذهبی؛ البته مذهب در حكومت.»