کتاب فلسفه طنز

کتاب فلسفه طنز (بررسی طنز از منظر دانش، هنر، و اخلاق) نوشته جان موریل، خندیدن را از اتفاقی آشنا به موضوعی برای پرسش فلسفی تبدیل می‌کند. نویسنده می‌پرسد چرا انسان از برهم‌خوردن انتظارهایش لذت می‌برد و چه چیزی شوخی را از تحقیر جدا می‌کند. محمود فرجامی و دانیال جعفری این کتاب را ترجمه کرده‌اند و نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. محور بحث، ارتباط شوخ‌طبعی با بازی، شناخت و فاصله‌گرفتن از دغدغه‌های روزمره است؛ ارتباطی که به بررسی ارزش هنری و پیامدهای اخلاقی خنده می‌رسد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فلسفه طنز

کتاب فلسفه طنز نوشته جان موریل، جایگاه خنده و شوخ‌طبعی را در زندگی انسان از مسیر فلسفه، روان‌شناسی، زیست‌شناسی، زیبایی‌شناسی و اخلاق بررسی کرده است. سؤال آغازین نویسنده از یک ناهمخوانی می‌آید: طنز در زندگی معمولی حضور پررنگی دارد، اما بسیاری از فیلسوفان خنده را نادیده گرفته‌اند یا به خنده بدبین بوده‌اند. موریل این بدبینی را صرفاً سلیقه‌ای شخصی نمی‌بیند. نگرانی از ازدست‌رفتن خویشتن‌داری، شکستن قواعد اجتماعی و لذت‌بردن از ضعف دیگران، پشت بخشی از مخالفت‌ها با خنده قرار دارد. فصل نخست با عنوان موضوعی شوخی‌نابردار، سنت طرد طنز و تئوری‌های سنتی طنز را بررسی می‌کند. سه نظریه‌ی برتری، ناسازگاری و تسکین، محور این بررسی‌اند. نویسنده هم توضیح می‌دهد که هریک از این نظریه‌ها چه جنبه‌ای از خنده را روشن می‌کنند و هم محدودیت‌هایشان را نشان می‌دهد. بحث از آرای افلاطون و هابز تا کانت، شوپنهاور، برگسون و فروید پیش می‌رود، اما نام‌ها جای سؤال اصلی را نمی‌گیرند: چه اتفاقی رخ می‌دهد که چیزی خنده‌دار می‌شود؟
کتاب فلسفه طنز در ادامه، بحث را به انتقال شناختی و فراغت بازیگوشانه می‌رساند. موریل طنز را موقعیتی می‌داند که ذهن در مواجهه با تغییری ناگهانی، به‌جای واکنش جدی و نگران، امکان بازی و لذت پیدا می‌کند. فصل سوم به کاربرد مفاهیمی مانند طنز و شادمانی توجه دارد و فصل چهارم، تفاوت لذت طنز با دیگر تجربه‌های ناسازگاری را بررسی می‌کند. مباحث اخلاق، زیبایی‌شناسی و نسبت فلسفه با کمدی نیز جایگاه این فاصله‌ی بازیگوشانه را روشن‌تر می‌کنند. یکی از انتخاب‌های مهم نویسنده، توجه به شوخی‌های بداهه و موقعیت‌های واقعی است. او پژوهش‌هایی را نقد کرده است که لطیفه‌های ازپیش‌آماده را نماینده‌ی تمام شوخ‌طبعی انسان می‌گیرند. دیباچه‌ی مترجمان نیز مسئله‌ی واژه‌گزینی را باز می‌کند و توضیح می‌دهد که «طنز» در سراسر این کتاب، معنای گسترده‌ی شوخ‌طبعی و خنده‌سازی دارد، نه فقط نقد اجتماعی یا یک گونه‌ی ادبی مشخص. این توضیح، مرز موضوع را روشن می‌کند و مانع محدودشدن بحث به طنز ادبی می‌شود.

خلاصه کتاب فلسفه طنز

موریل در کتاب فلسفه طنز، توضیح‌های شناخته‌شده درباره‌ی خنده را در برابر نمونه‌ها و پرسش‌های نقادانه قرار می‌دهد. نظریه‌ی برتری، خنده را به احساس بالاتربودن از دیگری پیوند می‌زند. نظریه‌ی ناسازگاری بر نقض انتظارها تکیه دارد و نظریه‌ی تسکین، تخلیه‌ی فشار را برجسته می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد که احساس برتری برای خندیدن همیشه لازم نیست و غافلگیری نیز به‌تنهایی چیزی را خنده‌دار نمی‌کند؛ ترس و خشم هم می‌توانند از شکستن انتظارها پدید بیایند. پیشنهاد اصلی او، توجه به تغییر ناگهانی وضعیت ذهن و برخورد بازیگوشانه با این تغییر است. انسان در چنین وضعیتی موقتاً از الزام‌های برخورد جدی فاصله می‌گیرد. موریل از همین ایده برای بررسی منشأ خنده، ارزش کمدی و تفاوت طنز آسیب‌رسان با طنز مفید استفاده می‌کند. مسئله فقط علت خندیدن نیست؛ جایگاه این لذت در شناخت و زندگی اجتماعی نیز اهمیت دارد.

چرا باید کتاب فلسفه طنز را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فلسفه طنز را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• سه نظریه‌ی برتری، ناسازگاری و تسکین همراه با نقد محدودیت‌هایشان بررسی می‌شوند.
• توجه به شوخی بداهه، بحث را از لطیفه‌های آماده فراتر می‌برد.
• مباحث اخلاقی، زمینه‌ی اندیشیدن درباره‌ی مرز شوخی، تحقیر و آسیب را فراهم می‌کنند.
• بررسی نسبت کمدی و تراژدی، پرسش ارزش هنری طنز را پیش می‌کشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فلسفه طنز به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به فلسفه که درباره‌ی خنده و لذت شوخی سؤال دارند.
• طنزپردازانی که می‌خواهند مبانی نظری کارشان را بشناسند.
• دانشجویان ادبیات و روان‌شناسی علاقه‌مند به پژوهش طنز.
• خوانندگان کنجکاو درباره‌ی مسئولیت اخلاقی شوخی و تمسخر.

بخشی از کتاب فلسفه طنز

«این کتاب بازگشتی به فلسفۀ طنز است. فلسفۀ یک چیز، چیستی آن، و جایگاهش در زندگی بشری را به پرسش می‌گیرد و آن را ارزیابی می‌کند. در این کتاب سؤال‌هایی رایج خواهیم پرسید از قبیل این‌که آیا طنز ذات دارد و این‌که چه وقتی خندیدن نادرست است. ولی به پرسش‌هایی مهجور از قبیل این‌که چرا طنز با تظاهرات عجیب چهره و نوع خاصی از تنفس که به خنده می‌شناسیم ارتباط دارد، چرا خنده مسری است و آیا کمدی به اندازۀ تراژدی ارزشمند است هم می‌پردازیم. اگرچه تحقیقات آکادمیک دربارۀ طنز معمولاً متمرکز بر متن‌های خیالی هم‌چون لطیفه است، من به طنزی اولویت می‌دهم که در لحظه تولید می‌شود، مثل آنچه در مکالمات روزمره می‌شنویم و نیز آن‌هایی که در موقعیت‌های واقعی می‌یابیم. آن‌گاه برای اطمینان‌داشتن از این‌که توصیفات و ارزیابی‌های من پذیرفتنی‌اند، آن‌ها را با نمونه‌های واقعی فراوانی خواهیم سنجید.
ایدۀ اصلی کتاب این است که در طنز، ما یک تغییر ناگهانی را در وضعیت ذهنی‌مان تجربه می‌کنیم که ‌من آن را انتقالِ شناختی می‌نامم‌ــ و در شرایط معمولی، یعنی اگر آن را جدی می‌گرفتیم، ناراحت‌کننده می‌بود. اما فارغ از دغدغه‌های روزمره، با بازیگوشی با آن برخورد می‌کنیم و از آن لذت می‌بریم. تنها انسان‌ها، و در کنار آن‌ها دیگر انسان‌وارانی که زبانی یاد گرفته باشند، از عهدۀ چنین کاری برمی‌آیند و به گمان من، دلیلش این است که ما حیواناتی خردمندیم.»