کتاب جامعه شناسی فاجعه

کتاب جامعه شناسی فاجعه (نظریه‌ای در باب فاجعه) نوشته برایان ترنر، فاجعه را فراتر از رویدادی ویرانگر بررسی می‌کند: رخدادی که می‌تواند نظم اجتماعی را دگرگون کند و بحران‌های دیگری به‌دنبال بیاورد. آرش موسوی این کتاب را ترجمه کرده است و انتشارات کتابستان برخط این کتاب را منتشر کرده است. ترنر میان مخاطره، بلا و فاجعه تفاوت می‌گذارد و همه‌گیری، جنگ، استعمار و فروپاشی اقتصادی را در پیوند با سیاست، نابرابری و معنای رنج انسان بررسی می‌کند. پرسش مهم این کتاب، امکان حفظ امید بدون نادیده‌گرفتن ابعاد ویرانی است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جامعه شناسی فاجعه

کتاب جامعه شناسی فاجعه نوشته برایان ترنر، بررسی فجایع را به شمارش قربانیان یا توصیف خسارت‌ها محدود نمی‌کند. نویسنده از منظر جامعه‌شناسی تاریخی، سراغ رویدادهایی می‌رود که امکان ادامه‌ی زندگی اجتماعی را مختل می‌کنند و پیامدهایشان از مرزهای یک جامعه فراتر می‌رود. همه‌گیری کووید ۱۹ یکی از زمینه‌های اصلی شکل‌گیری بحث است؛ اما موضوع به بیماری محدود نمی‌ماند. ترنر جنگ، قحطی، استعمار، نسل‌کشی و فروپاشی اقتصادی را نیز در همین میدان بررسی کرده است. مسئله‌ی محوری، تفاوت میان بلا و فاجعه است. نویسنده توضیح می‌دهد که بعضی بلایا ممکن است همبستگی اجتماعی را تقویت کنند؛ درمقابل، فجایع می‌توانند بنیان‌های همکاری و ثبات را فرسوده کنند. او همچنین نقش دولت، اعتماد عمومی و نابرابری را در شدت‌گرفتن پیامدهای ویرانگر برجسته می‌کند. بحث از این مسیر به پرسشی اخلاقی می‌رسد: چه کسانی هزینه‌ی ویرانی را می‌پردازند و چه کسانی امکان محافظت از خود را دارند؟
کتاب جامعه شناسی فاجعه هشت فصل دارد. فصل‌های «جامعه‌ی مخاطره‌آمیز و مدرنیته‌ی سیال»، «روشنگری و فاجعه»، «فجایع استعماری و نسل‌کشی»، «جنگ: آبشار فجایع» و «اقتصاد فاجعه» بخشی از گستره‌ی موضوعی این کتاب را نشان می‌دهند. فصل پایانی، «فاجعه و امید آرمان‌شهری»، مسئله‌ی امید را وارد بحث می‌کند. ترنر در کنار توضیح سازوکارهای اجتماعی، به معنایی توجه دارد که انسان‌ها برای رنج و نابودی می‌سازند. اندیشه‌های والتر بنیامین و میراث مکتب فرانکفورت، زمینه‌ی بررسی انتقادی باور به پیشرفت اجتناب‌ناپذیر را فراهم کرده‌اند. سنت‌های دینی و تصورهای آخرالزمانی نیز در توضیح واکنش انسان به فاجعه جای دارند. نویسنده میان علت یک رویداد و معنای تجربه‌ی آسیب‌دیدگان تمایز می‌گذارد؛ توضیح علمی یک رخداد لزوماً پاسخ‌گوی پرسش‌های اخلاقی و وجودی انسان‌ها نیست. بحث درباره‌ی فناوری و محدودیت منابع نیز خوش‌بینی به حل همه‌ی مشکلات از مسیر نوآوری را به پرسش می‌کشد. خواننده در این مسیر، فاجعه را نه اتفاقی جداافتاده، بلکه مسئله‌ای مرتبط با سازمان جامعه، مسئولیت سیاسی و آینده‌ی مشترک انسان‌ها می‌بیند. عدالت بین‌نسلی نیز از همین‌جا اهمیت پیدا می‌کند: سلامت جهانی که به نسل بعد سپرده می‌شود، بخشی از مسئولیت نسل حاضر است.

خلاصه کتاب جامعه شناسی فاجعه

کتاب جامعه شناسی فاجعه بر این ایده استوار است که فهم ویرانی‌های بزرگ، بدون شناخت روابط اجتماعی و تصمیم‌های سیاسی ناقص می‌ماند. ترنر نشان می‌دهد که یک فاجعه می‌تواند زنجیره‌ای از بحران‌ها بسازد: جنگ عرضه‌ی غذا را مختل می‌کند، کمبود غذا زمینه‌ی قحطی و بیماری را گسترش می‌دهد و این پیامدها بی‌ثباتی سیاسی را تشدید می‌کنند. جوامع به‌سبب پیوندهای جهانی، پیامدهای چنین رویدادهایی را دور از محل وقوع نیز تجربه می‌کنند. نویسنده همچنین توضیح می‌دهد که آسیب‌ها میان گروه‌های اجتماعی برابر توزیع نمی‌شوند و ظرفیت نهادهای سیاسی در پاسخ‌گویی اهمیت دارد. بحث اصلی، عبور از کاربرد مبهم واژه‌ی فاجعه و شناخت ابعاد تاریخی، اخلاقی و اجتماعی رنج است. پرسش از امید نیز در کنار همین شناخت قرار می‌گیرد؛ امیدی که نباید بر فرض قطعی‌بودن پیشرفت یا نادیده‌گرفتن محدودیت‌های طبیعی استوار باشد.

چرا باید کتاب جامعه شناسی فاجعه را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب جامعه شناسی فاجعه را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تفاوت مخاطره، بلا و فاجعه را به موضوعی برای بررسی دقیق تبدیل می‌کند.
• پیوند جنگ، قحطی، بیماری و بی‌ثباتی سیاسی را توضیح می‌دهد.
• نقش نابرابری و عملکرد دولت‌ها را در پیامدهای ویرانی روشن می‌کند.
• پرسش از معنای رنج و امکان امید را کنار تحلیل اجتماعی قرار می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب جامعه شناسی فاجعه به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان جامعه‌شناسی که به دگرگونی و فروپاشی اجتماعی علاقه دارند.
• پژوهشگران سیاست و مطالعات بحران که پیامدهای زنجیره‌ای فجایع را بررسی می‌کنند.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی نابرابری، رنج جمعی و مسئولیت در برابر نسل‌های بعد را دارند.