کتاب گذشته یک توهم

کتاب گذشته یک توهم (جستاری در باب اندیشه‌ی کمونیسم در قرن بیستم) نوشته فرانسوا فوره، تاریخ جذابیت اندیشه‌ی کمونیستی را بررسی می‌کند؛ اندیشه‌ای که وعده‌ی رهایی می‌داد اما تجربه‌ی حکومت شوروی فاصله‌ی میان آرمان و واقعیتش را آشکار کرد. فوره به‌دنبال فهم این مسئله است که چرا باور به کمونیسم، حتی در مواجهه با سرکوب و ناکامی، در ذهن بسیاری از هوادارانش دوام آورد. حمید هاشمی کهندلی مترجم این کتاب است و انتشارات کتابستان برخط این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گذشته یک توهم

کتاب گذشته یک توهم نوشته فرانسوا فوره، بیش از آنکه شرح رویدادهای حکومت شوروی باشد، جست‌وجویی در تاریخ باورها، امیدها و احساسات سیاسی است. نویسنده موضوع پژوهش خود را از تاریخ تشکیلات کمونیستی جدا می‌کند و می‌پرسد اندیشه‌ی کمونیسم چگونه در تخیل سیاسی انسان مدرن جای گرفت. اروپا محدوده‌ی اصلی بررسی اوست؛ جایی که این اندیشه شکل گرفت، به قدرت رسید و در میان مخالفان جامعه‌ی سرمایه‌داری طرفدار پیدا کرد. فوره میان دو موقعیت تفاوت می‌گذارد: کمونیسم در مقام ایدئولوژی حاکم بر دولت تک‌حزبی و کمونیسم در مقام آرمانی محبوب در فضای عمومی دموکراسی‌های لیبرال. این تمایز امکان بررسی فاصله‌ی تجربه‌ی حکومت‌شوندگان با تصور هواداران بیرون از آن حکومت‌ها را فراهم می‌کند. سابقه‌ی عضویت نویسنده در حزب کمونیست نیز بخشی از زمینه‌ی پرسشگری اوست. او تجربه‌ی شخصی خود را نه بهانه‌ای برای تبرئه، بلکه موضوعی برای سنجش باورهای گذشته قرار داده است.
کتاب گذشته یک توهم شامل ۱۲ فصل، پیشگفتار و پایان کلام است. فصل‌هایی مانند «شور و شوق انقلابی»، «جذابیت جهانی انقلاب اکتبر»، «سوسیالیسم در یک کشور واحد»، «کمونیسم و فاشیسم»، «فرهنگ ضد فاشیستی» و «کمونیسم جنگ سرد» مسیر بحث را نشان می‌دهند. فوره ریشه‌های شور انقلابی را در تناقض‌های جامعه‌ی مدرن جست‌وجو می‌کند؛ جامعه‌ای که برابری حقوقی را به رسمیت می‌شناسد اما نابرابری اقتصادی را نیز بازتولید می‌کند. نفرت از بورژوازی، میل به برابری و انتظار رهایی از مسیر تاریخ، محورهای این بررسی‌اند. نویسنده همچنین نقش جنگ‌های جهانی و مبارزه با فاشیسم را در اعتبارگرفتن کمونیسم بررسی کرده است. توجه او به روشنفکران، پرسش دیگری را پیش می‌کشد: چرا توانایی فکری و آفرینش ادبی همواره مانع وابستگی به استراتژی احزاب نمی‌شود؟ بحث‌ها میان تاریخ سیاسی، تفسیر اندیشه‌ها و بررسی انگیزه‌های هواداران حرکت می‌کنند. خواننده از این مسیر با مسئله‌ی ماندگاری یک باور روبه‌رو می‌شود؛ باوری که می‌تواند شواهد مخالف را درون دستگاه تفسیر خود جای دهد و همچنان وعده‌ی آینده‌ای متفاوت را حفظ کند.

خلاصه کتاب گذشته یک توهم

فوره در کتاب گذشته یک توهم، کمونیسم را تنها مجموعه‌ای از نظریه‌ها یا سیاست‌های حکومتی نمی‌بیند. مسئله‌ی اصلی او باوری است که به زندگی هواداران معنا می‌بخشید و آینده‌ی تاریخ را تضمین‌شده جلوه می‌داد. این باور، گذار از سرمایه‌داری به کمونیسم را ضرورتی تاریخی می‌شمرد و می‌توانست ناکامی‌های موجود را در برابر وعده‌ی رهایی کم‌اهمیت نشان دهد. نویسنده مسیر بحث را از شور انقلابی و دشمنی با بورژوازی به انقلاب اکتبر، قدرت شوروی و مناسبات کمونیسم با فاشیسم می‌رساند. او تفاوت میان تجربه‌ی زیستن زیر حکومت کمونیستی و طرفداری از آرمان کمونیسم در کشورهای دیگر را برجسته کرده است. پرسش محوری این است که یک امید سیاسی چگونه در برابر تجربه مقاومت می‌کند. فوره همچنین تصور اجتناب‌ناپذیربودن رویدادها را به پرسش می‌کشد و نقش اشخاص، موقعیت‌ها و پیش‌بینی‌ناپذیری تاریخ را یادآور می‌شود.

چرا باید کتاب گذشته یک توهم را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب گذشته یک توهم را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز میان آرمان کمونیستی و تجربه‌ی حکومت شوروی، مسئله‌ی فاصله‌ی باور و واقعیت را روشن می‌کند.
• بررسی نقش روشنفکران، زمینه‌ای برای تأمل درباره‌ی وابستگی فکری به احزاب فراهم می‌کند.
• تحلیل رابطه‌ی کمونیسم، فاشیسم و ضدیت با فاشیسم، شناخت منازعات سیاسی اروپا را گسترش می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب گذشته یک توهم به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه‌ی سیاسی و کمونیسم در اروپا.
• دانشجویان تاریخ و علوم سیاسی که مسئله‌ی ایدئولوژی را دنبال می‌کنند.
• خوانندگانی که درباره‌ی جذابیت آرمان‌های انقلابی و ماندگاری باورهای سیاسی سؤال دارند.