کتاب گفتمان دراماتیک

کتاب گفتمان دراماتیک (گفت‌وگو به‌عنوان نقطه‌ی تعامل در نمایشنامه‌ها) نوشته ویمالا هرمن، گفت‌وگوی نمایشی را فراتر از جمله‌هایی بررسی می‌کند که شخصیت‌ها بر زبان می‌آورند. مسئله‌ی اصلی، رابطه‌ای است که گوینده و شنونده هنگام تبادل سخن می‌سازند؛ رابطه‌ای که می‌تواند به تفاهم، کشمکش یا سوءتفاهم برسد. مسلم آئینی مترجم این کتاب است و انتشارات هفت اقلیم هنر این کتاب را منتشر کرده است. نویسنده از مطالعات گفتمان، تحلیل مکالمه و قوم‌نگاری ارتباطات بهره گرفته است تا نقش نوبت‌های گفتار، موقعیت و قراردادهای اجتماعی را در نمایش روشن کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گفتمان دراماتیک

کتاب گفتمان دراماتیک نوشته ویمالا هرمن، محل تلاقی مطالعات نمایش و بررسی زبان در موقعیت‌های ارتباطی است. نویسنده گفت‌وگو را نه بیان جداگانه‌ی افکار یک شخصیت، بلکه تبادل سخنی می‌داند که مشارکت‌کنندگان در شکل‌گیری معنا و مسیر پیشرفت آن سهم دارند. گوینده سخن می‌گوید، شنونده پاسخ می‌دهد و همین جابه‌جایی نقش‌ها موقعیت را تغییر می‌دهد. مسئله‌ی مهم، تفاوت میان معنای دستوری جمله و کاری است که همان جمله در شرایط مشخص انجام می‌دهد. جایگاه اجتماعی شخصیت‌ها، هدف گفتار، زمان، مکان و انتظارهای فرهنگی بر تفسیر سخن اثر می‌گذارند. هرمن همچنین جداسازی قطعی مکالمه‌ی روزمره از گفت‌وگوی نمایشی را نقد کرده است. نمایشنامه لزوماً نسخه‌برداری از مکالمات واقعی نیست، اما نمایشنامه‌نویس از قراردادهای مشترک ارتباطی برای ساختن جهان صحنه استفاده می‌کند. این تمایز، بحث را از سنجیدن میزان شباهت دیالوگ به حرف‌های روزانه دور می‌کند و به چگونگی شکل‌گیری کنش میان شخصیت‌ها می‌رساند. توجه به مخاطب نیز بخشی از همین بررسی است؛ گفتار شخصیت‌ها علاوه‌بر کارکرد درون نمایش، اطلاعات و نشانه‌هایی برای تفسیر تماشاگر فراهم می‌کند.
کتاب گفتمان دراماتیک پنج فصل دارد که مسیر بحث را از موقعیت گفتار به مناسبات قدرت و جنسیت می‌رسانند. فصل «قوم‌نگاری گویش» موضوع‌هایی مانند صحنه‌های گفتار، کلمه‌های اشاره، چارچوب شرکت‌کنندگان و زمان در نمایش را دربرمی‌گیرد. فصل «مردم‌نگاری و تحلیل مکالمه» اصول رعایت نوبت و گزینه‌های تغییر نوبت را بررسی می‌کند. فصل «توالی‌های نوبت در درام» به ترتیب مبادله‌های کلامی و تکرار اختصاص دارد. فصل چهارم، جنبه‌ی کنشی زبان و فرایندهای استنتاج معنا را دنبال می‌کند و فصل پایانی، زبان و جنسیت و نابرابری در تعامل را موضوع بحث قرار می‌دهد. نویسنده در هر فصل ابتدا مفاهیم و فرض‌های چارچوب تحلیلی را توضیح داده است و سپس ظرفیت آن‌ها را برای مطالعه‌ی نمایش بررسی می‌کند. توجه به صدا، حرکت، اشاره و بدن بازیگر نیز نشان می‌دهد که تحلیل دیالوگ به واژه‌های روی صفحه محدود نیست. بحث‌ها ماهیتی نظری دارند و خواندنشان مستلزم همراه‌شدن با اصطلاحات تحلیل گفتمان است. حاصل این مسیر، شناخت ابزارهایی برای بررسی رابطه‌ی متن، اجرا و رفتار اجتماعی شخصیت‌هاست.

خلاصه کتاب گفتمان دراماتیک

ویمالا هرمن در کتاب گفتمان دراماتیک از این ایده آغاز می‌کند که گفت‌وگو متعلق به رابطه‌ی میان مشارکت‌کنندگان است، نه صرفاً به گوینده‌ای منفرد. معنا در جریان پاسخ‌دادن، جابه‌جایی نقش‌ها و تفسیر متقابل شکل می‌گیرد. نویسنده سپس نشان می‌دهد که جمله‌ی درست از نظر دستور زبان، الزاماً متناسب با موقعیت نیست. نقش اجتماعی، شناخت مشترک و هدف شخصیت‌ها در معنای گفتار دخالت دارند. مکالمه نیز فقط وسیله‌ی انتقال اطلاعات نیست؛ شخصیت‌ها از طریق سخن درخواست می‌کنند، مانع می‌شوند، فریب می‌دهند یا رابطه‌ای را تغییر می‌دهند. دیالوگ نمایشی از این ظرفیت‌ها بهره می‌گیرد، اما ضرورت‌های اجرا و حضور مخاطب به آن شکل دیگری می‌بخشند. ایده‌ی محوری این است که تحلیل نمایش باید علاوه‌بر محتوای سخنان، ترتیب تبادل، شرایط بیان و پیامدهای ارتباطی را نیز در نظر بگیرد.

چرا باید کتاب گفتمان دراماتیک را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب گفتمان دراماتیک را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تمایز میان معنای جمله و کنشی که شخصیت با گفتن همان جمله انجام می‌دهد، روشن می‌شود.
• مفاهیم نوبت‌گیری و توالی گفتار، ابزارهایی برای بررسی دقیق‌تر دیالوگ فراهم می‌کنند.
• نقش صدا، حرکت و حضور مخاطب در تفسیر گفت‌وگوی نمایشی بررسی می‌شود.
• رابطه‌ی الگوهای ارتباطی و نابرابری‌های اجتماعی موضوع تحلیل قرار می‌گیرد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب گفتمان دراماتیک به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان تئاتر که به تحلیل دیالوگ علاقه دارند.
• پژوهشگران زبان‌شناسی که کاربرد تحلیل مکالمه در نمایش را دنبال می‌کنند.
• نمایشنامه‌نویسان و کارگردانانی که رابطه‌ی گفتار، موقعیت و کنش شخصیت‌ها برایشان مسئله است.