کتاب مرزبان نامه بزرگ

کتاب مرزبان نامه بزرگ (روضة العقول) نوشته محمد بن غازی ملطیوی و گردآوری و تصحیح فتح الله مجتبایی و غلامعلی آریا، بازنویسی و تحریری ادیبانه از مرزبان نامه است و در کنار حکایت‌ها و تمثیل‌های پندآموز، تصویری روشن از شیوه‌ی نثر آراسته‌ی فارسی در سده‌های ششم و هفتم به‌ دست می‌دهد. مقدمه‌ها و توضیحات کتاب نیز جایگاه آن را در سنت اندرزنامه‌نویسی و تاریخ نثر فارسی نشان می‌دهند. این کتاب را انتشارات خوارزمی منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مرزبان نامه بزرگ

کتاب مرزبان نامه بزرگ نوشته‌ی محمد بن غازی ملطیوی، متنی استوار در سنت حکایت‌پردازی و اندرزگویی فارسی است که با نام روضة العقول نیز شناخته می‌شود. این اثر بر پایه‌ی مرزبان‌ نامه‌ی کهن شکل گرفته و در آن مجموعه‌ای از داستان‌ها، مناظره‌ها و تمثیل‌ها کنار هم آمده‌اند تا درباره‌ی کشورداری، اخلاق، رفتار اجتماعی، تدبیر، دوستی، دشمنی و سنجش خرد سخن بگویند. مقدمه‌ی مفصل گردآورندگان فقط اطلاعات نسخه‌شناختی نمی‌دهد، بلکه مسیر شکل‌گیری متن، نسبت آن با مرزبان‌ نامه‌ی اصلی و جایگاه محمد بن غازی را در میان منشیان و نویسندگان آن دوره روشن می‌کند. از خلال همین توضیحات می‌توان فهمید که با متنی روبه‌رو هستیم که هم ارزش ادبی دارد و هم برای شناخت ذوق نوشتاری و فرهنگی زمانه‌ی خود مهم است.

کتاب مرزبان نامه بزرگ فقط مجموعه‌ای از حکایت‌های پراکنده نیست. طرح اصلی آن بر یک داستان مادر و چندین روایت فرعی استوار شده است؛ شیوه‌ای که در آثاری مانند کلیله و دمنه هم دیده می‌شود. در مرکز این ساختار، گفت‌وگویی میان مرزبان و وزیر برادرش قرار دارد و از دل همین گفت‌وگو، بحث‌هایی درباره‌ی عدالت، قدرت، سیاست، تربیت، وفاداری و مصلحت بیرون می‌آید. سپس داستان‌های دیگر به‌ عنوان شاهد و نمونه وارد می‌شوند و هر کدام بخشی از آن بحث‌ها را روشن‌تر می‌کنند. در توضیحات کتاب به باب‌هایی مانند شاه شیران و شاه پیلان، اردشیر بابکان با مهرانبه دانا و مناظره‌ی دیو گاوپای با دینی اشاره شده که نشان می‌دهد متن فقط به پندهای کلی بسنده نمی‌کند و از روایت برای آزمودن اندیشه‌ها بهره می‌گیرد.

کتاب مرزبان نامه بزرگ از نظر نثر هم اهمیت ویژه‌ای دارد. محمد بن غازی متن را با سجع، موازنه، تعبیرهای عربی، استشهادهای فراوان و جمله‌پردازی فشرده آراسته است؛ به‌ گونه‌ای که خود کتاب به نمونه‌ای از نثر مصنوع فارسی تبدیل می‌شود. همین ویژگی خواندن آن را گاهی دشوارتر می‌کند اما در عوض چشم‌اندازی دقیق از سلیقه‌ی ادبی آن دوره به‌ دست می‌دهد. در کنار این جنبه‌ی زبانی، کتاب از لابه‌لای حکایت‌ها تصویری از اندیشه‌های ایرانی در باب فرمانروایی، آیین مملکت‌داری و نسبت اخلاق و قدرت ارائه می‌کند؛ تصویری که آن را از یک متن صرفاً سرگرم‌کننده فراتر می‌برد.

خلاصه کتاب مرزبان نامه بزرگ

کتاب مرزبان نامه بزرگ بر محور گفت‌وگوها و حکایت‌هایی پیش می‌رود که در آن‌ها مسئله‌ی اصلی، سنجش خرد در برابر قدرت و آزمودن اخلاق در میدان سیاست و زندگی است. هسته‌ی مرکزی اثر از جایی آغاز می‌شود که مرزبان در موقعیتی حساس، دیدگاه‌های خود را درباره‌ی کشورداری، عدالت، رفتار با دیگران و دوری از خودکامگی بیان می‌کند. 

سپس روایت‌های فرعی یکی‌یکی وارد می‌شوند تا هر نکته را با نمونه‌ای روشن‌تر کنند. حاصل این فرایند، مجموعه‌ای از داستان‌ها و اندرزهاست که از خلال آن‌ها می‌توان با نگاه نویسنده به تدبیر، وفاداری، فریب، آزمندی، دوستی و مسئولیت آشنا شد. کتاب درعین‌حال تاریخچه‌ای از ذوق نثر آراسته‌ی فارسی را هم در خود نگه داشته است.

چرا باید کتاب مرزبان نامه بزرگ را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب مرزبان نامه بزرگ را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نمونه‌ای روشن از نثر آراسته و منشیانه‌ی فارسی را پیش چشم می‌گذارد.
• حکایت‌ها و تمثیل‌های آن مسائل اخلاقی و سیاسی را در قالب روایت بررسی می‌کنند.
• خواننده از خلال متن با بخشی از سنت اندرزنامه‌نویسی و آیین کشورداری ایرانی آشنا می‌شود.
• مقدمه‌ها و توضیحات کتاب، نسبت روضة العقول با مرزبان‌ نامه‌ی اصلی را روشن می‌کنند.
• این اثر برای شناخت پیوند میان ادب، قدرت، تربیت و خرد در متون کهن منبعی پربار است.

خواندن کتاب مرزبان نامه بزرگ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب مرزبان نامه بزرگ به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به متون کلاسیک فارسی که می‌خواهند با نمونه‌ای از نثر مصنوع آشنا شوند.
• خوانندگانی که به حکایت‌های تمثیلی و اندرزهای سیاسی و اخلاقی علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی که در مورد تحول نثر و شیوه‌های نویسندگی کنجکاوند.
• مخاطبانی که می‌خواهند از خلال روایت‌ها با نگاه ایرانی به کشورداری و تدبیر آشنا شوند.
• کسانی که از متن‌های پرارجاع، فشرده و سرشار از اشارات ادبی لذت می‌برند.

درباره فتح الله مجتبایی

فتح الله مجتبایی (متولد ۱۳۰۶)، پژوهشگر، ادیب، مترجم و عضو پیوسته‌ی فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. او پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در فراهان و اراک، در رشته‌ی زبان و ادبیات انگلیسی از دانشگاه تهران مدرک کارشناسی گرفت. مجتبایی برای ادامه‌ی تحصیل به ایالات متحده رفت و دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترای خود را در رشته‌ی تاریخ تطبیقی ادیان و فلسفه‌ی شرق، با تمرکز بر متون سانسکریت و آیین هندو، در دانشگاه هاروارد به پایان رساند. او همچنین سال‌ها در مؤسسات آموزشی و پژوهشی هندوستان، پاکستان و ایالات متحده به تدریس و فعالیت علمی پرداخت.

حوزه‌ی تخصصی پژوهش‌های مجتبایی، پیوندهای تاریخی، عرفانی و اسطوره‌شناختی میان تمدن‌های ایران و شبه‌قاره‌ی هند است. او سال‌ها به‌ عنوان استاد دانشگاه تهران و عضو شورای عالی علمی در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و بنیاد دایرةالمعارف اسلامی فعالیت کرده است. از آثار تألیفی او می‌توان به «شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان»، «طوطی‌نامه» و «بنگاله در قند پارسی» اشاره کرد. در کارنامه‌ی ترجمه‌ی وی نیز عناوینی چون «بوطیقا ـ هنر شاعری»، «چیترا و گزیده‌ی اشعار» اثر رابیندرانات تاگور و «گزیده‌ی اشعار رابرت فراست» به چشم می‌خورد.

بخشی از کتاب مرزبان نامه بزرگ

«سواطع مَکرُمتِ ایشان غَیاهِب فقر را محو کرد و رَوادِع مقدرتْ مشامهای همه معطّر گردانید، مملکت را بسطت زیادت شد، و دولت را فسحت به غایت رسید و قدرت ایشان از احسان رسوخ یافت، که سید، علیه‌السّلام، می‌فرماید: دولهُ‌الحقِّ مُتِمَکِّنةٌ و دولهُ‌الباطلِ مُمْکِنَةٌ. ممالک عالم را به‌بندگان خود سپردند، و مسالک مهالک را از شمول عدل و وفور انصاف خود روضهٔ اریض گردانیدند، و مدت سد و اند سال دولت در آن خاندان مبارک، صورتِ ثابت شد، و اَمدادِ علا متوالی و اَنوارِ سنا متلألی، و خلایق عالم از نجار نعمت مست بطر. بندگان ایشان که اساطین سلطنت و ارکان مملکت بودند، و در اطراف بر طرْفِ طرافِ پادشاهی راسخ و در اقطارِ اغمار در غمار شهریاری ثابت، از آنجا که غرور بشریت و زَهو آدمیت است، خود را در سلک طُغات کشیدند و منخرط سِمط غُوات گشتند، اِنَّ‌الْإنْسَانَ لَیَطْغیٰ اَن رَئَاهُ‌اسْتَغْنیٰ، از متابعت ولی‌نعمتان خود اِعراض نمودند و منهاج مطاوعت مسدود گردانیدند و درِ اعتدا در هاویهٔ هوان [بر] قریع و رقیع بگشادند، و به‌اِخزای اَصاغِر و اِزرای اکابر مثال دادند، اصطلای اَحرار و استیلای اَشرار مهم شناختند، و از غایت وقاحت و قباحتْ کفرانِ نعمت پیش‌گرفتند، و مَقالید نواهی و مَفاتیح اوامرِ جهان از تصرّف آل سلجوق بیرون آوردند، و به‌خطبهٔ خطاءِ خود منابر اسلام را ملوّث کردند، و خود را مالک ملوک جهانیان شمردند، و خواستند که خویشتن را به‌کرایمِ عادات و عظایمِ سعادات مخصوص گردانند، و بدین دو صفت مزوِّر خود را موصوف کنند، تا باشد که بدین تمویهات بر ایشان مملکت را استقرار و سلطنت را استمرار تواند بود، ندانستند که "بربسته دگر باشد و بررُسته دگر".»