کتاب تات نشین های بلوک زهرا

کتاب تات نشین های بلوک زهرا نوشته جلال آل‌ احمد، اثری است که از دل رفت‌وآمدهای طولانی نویسنده به سگزآباد و ابراهیم‌آباد شکل گرفته و تصویری نزدیک از زندگی، زبان، مناسبات اجتماعی و کار روزمره‌ی مردم این ناحیه به دست می‌دهد. آل‌ احمد در این نوشته نه‌فقط از لهجه‌ی تاتی، بلکه از آب، زمین، بنه‌ها، باغستان‌ها، مشاغل و تفاوت دو آبادی هم حرف زده است. انتشارات امیرکبیر این تک‌نگاری‌ را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تات نشین های بلوک زهرا

کتاب تات نشین های بلوک زهرا نوشته‌ی جلال آل‌ احمد بر پایه‌ی یادداشت‌هایی شکل گرفته که در سفرها و اقامت‌های چندساله‌ی او در ناحیه‌ی بلوک زهرا فراهم شده‌اند. نویسنده از همان آغاز روشن می‌کند که با یک متن صرفاً خاطره‌نویسانه یا فقط گزارشی زبانی روبه‌رو نیستیم. آنچه در این اثر دیده می‌شود آمیزه‌ای است از مشاهده‌ی میدانی، ثبت جزئیات زندگی ده‌نشینی و توجه به لهجه و رسم‌وراه مردمی که در دو آبادی سگزآباد و ابراهیم‌آباد زندگی می‌کنند. پیوند خانوادگی آل‌ احمد با این منطقه باعث شده نگاه او از فاصله‌ی دور نباشد و بسیاری از نکته‌ها از دل معاشرت، رفت‌وآمد و شنیدن مستقیم به متن راه پیدا کنند.

کتاب فضای یک ناحیه را از چند زاویه در کنار هم می‌گذارد: موقعیت جغرافیایی، تفاوت تاتی و ترکی، تقسیمات بنه‌ای، نقش کدخدا و مباشر، شیوه‌ی تقسیم آب، وضع مالکیت، خرمنگاه، رسوم‌برها، باغستان‌های انگور، خانه‌ها، پوشاک و خوراک. در متن، تفاوت میان سگزآباد و ابراهیم‌آباد فقط در فاصله‌ی مکانی خلاصه نمی‌شود؛ آل‌ احمد نشان می‌دهد که یکی دهاتی‌تر و سنتی‌تر مانده و دیگری بیشتر به شهر نزدیک شده است.

کتاب تات نشین های بلوک زهرا علاوه‌بر ثبت واژه‌ها و اصطلاحات محلی، حال‌وهوای زیست روزانه را هم نگه می‌دارد؛ از ساعت آبی و نوبت‌بندی قنات تا هرس تاک، از مزد گرفتن حمامی و سلمانی به جنس تا شکل خانه‌ها و آغل‌ها. در بخش‌های مختلف، نویسنده به‌ جای نتیجه‌گیری‌های قطعی، بیشتر صحنه‌ها و سازوکارها را پیش چشم می‌گذارد. همین ویژگی باعث شده این کتاب هم برای کسانی که به زبان و فرهنگ محلی علاقه دارند مهم باشد و هم برای کسانی که می‌خواهند مناسبات اجتماعی و اقتصادی یک آبادی را از نزدیک‌تر بشناسند.

خلاصه کتاب تات نشین های بلوک زهرا

کتاب تات نشین های بلوک زهرا گزارشی گسترده از دو آبادی تات‌زبان در بلوک زهراست که جلال آل‌ احمد آن را بر پایه‌ی تجربه‌های شخصی، یادداشت‌های میدانی و گفت‌وگو با اهالی نوشته است. متن از آشنایی نویسنده با محل آغاز می‌شود و بعد به‌ سراغ موقعیت جغرافیایی، لهجه‌ی تاتی، ساختار بنه‌ها، نقش سربنه‌ها و کدخدا، شیوه‌ی تقسیم آب، مالکیت زمین، خرمنگاه، مشاغل محلی، باغستان‌های انگور، خانه‌ها و شکل زندگی روزمره می‌رود. 

در سراسر اثر، تفاوت سگزآباد و ابراهیم‌آباد به‌ عنوان دو نمونه‌ی نزدیک اما متفاوت دنبال می‌شود؛ یکی با بافتی سنتی‌تر و دیگری با نشانه‌هایی از تغییر و نزدیکی بیشتر به شهر.

چرا باید کتاب تات نشین های بلوک زهرا را بخوانیم؟

دلایل خواندن تات نشین های بلوک زهرا را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تصویری جزئی‌نگر از زندگی روزمره‌ی دو آبادی تات‌زبان ارائه می‌کند؛ از آب و کشت تا پوشاک و خوراک.
• خواننده با شیوه‌ی تقسیم آب، ساختار بنه‌ها و نقش سربنه‌ها در اداره‌ی ده آشنا می‌شود.
• این اثر تغییر تدریجی زبان و نسبت تاتی و ترکی را در یک منطقه‌ی مشخص نشان می‌دهد.
• کتاب تفاوت دو آبادی نزدیک را از نظر معیشت، ظاهر زندگی و میزان نزدیکی به شهر در کنار هم می‌گذارد.
• بخش‌های مربوط به باغستان انگور، خرمنگاه، رسوم‌برها و مشاغل محلی شناختی ملموس از اقتصاد روستایی به دست می‌دهد.
• واژه‌ها، اصطلاحات و نام‌های محلی در متن حفظ شده‌اند و برای علاقه‌مندان به لهجه‌ها و فرهنگ بومی ارزشمندند.

خواندن کتاب تات نشین های بلوک زهرا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن تات نشین های بلوک زهرا به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نوشته‌های جلال آل‌ احمد که می‌خواهند وجه مشاهده‌گر و ثبت‌کننده‌ی او را دنبال کنند.
• خوانندگانی که به لهجه‌های محلی و واژه‌های تاتی علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند درباره‌ی مناسبات اجتماعی و اقتصادی آبادی‌های سنتی بیشتر بدانند.
• مخاطبانی که به توصیف جزئیات زندگی روزمره، کار کشاورزی و آداب محلی توجه دارند.
• پژوهشگران و دانشجویانی که درمورد فرهنگ نواحی، تاریخ اجتماعی و زیست بومی ایران مطالعه می‌کنند.

درباره جلال آل احمد

جلال آل احمد (۱۳۴۸-۱۳۰۲) نویسنده، منتقد ادبی، مترجم، مردم‌پژوه و از تأثیرگذارترین روشنفکران معاصر ایران بود. او دانش‌آموخته‌ی زبان و ادبیات فارسی از دانشسرای عالی تهران و همسر سیمین دانشور بود که نقشی محوری در شکل‌گیری گفتمان‌های فکری دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ و پایه‌گذاری کانون نویسندگان ایران ایفا کرد. بزرگ‌ترین شاخصه‌ی ادبی آل احمد، سبک نگارش منحصربه‌فرد، شتاب‌زده، تلگرافی، پرخاشگر و به شدت صریح اوست که به زبان محاوره‌ای غنا بخشید و تحولی در نثر معاصر فارسی پدید آورد.

کارنامه‌ی او دربرگیرنده‌ی رمان‌ها و داستان‌هایی چون «مدیر مدرسه»، «زن زیادی»، «نون والقلم»، «نفرین زمین» و اثر اتوبیوگرافیک «سنگی بر گوری» است. در کنار داستان‌نویسی، آل‌احمد با نگارش جستارها و رساله‌های اجتماعی‌سیاسی‌ای همچون «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران»، تک‌نگاری‌هایی نظیر «اورازان» و «تات نشین های بلوک زهرا»، سفرنامه‌ی «خسی در میقات» و همچنین ترجمه‌ی آثاری از کامو، سارتر، داستایفسکی و یونسکو، نام خود را در تاریخ فرهنگ و ادبیات ایران ثبت کرد.

بخشی از کتاب تات نشین های بلوک زهرا

«"سگزآباد" با اینکه ده بزرگی است و در شب‌های آب، فریاد "اوبند Owband" آبیارهایش به زحمت ازین سر تا آن سر آبادی می‌رود؛ تنها یک قنات دائمی و دایر دارد که در حدود ۷ سنگ (هفت آسیاب گرد) آب دارد. البته از همین‌قدر هم در سال‌های خشک کمتر می‌شود. چاه‌های این قنات در دامنهٔ شرقی کوه رامند (از بالای چیسکین) کنده شده است و زه آن در سراشیبی همین دامنه آنقدر ادامه دارد تا دو کیلومتری بالای ده که آفتابی می‌شود. و بعد بر سر همین نهر است که آسیاب‌های سگزآباد را ساخته‌اند. تا سال ۱۳۲۷ که تابستانش آنجا بودم گفتم که هرچهار آسیاب سگزآباد کار می‌کرد. ولی در تابستان ۳۴ فقط دو تای آخری (نزدیک‌تر به ده) دایر بود. و دو تای دیگر مخروبه افتاده بود و خاموش. در تمام بلوک زهرا و نواحی اطراف آن - گذشته از "رودک" که کوهپایه است و در دامنهٔ رامند قرار دارد و آب فراوانش آسیاب‌های بزرگ را می‌گرداند - "سگزآباد" از نظر آسیاب‌هایش معروف بوده است و محل رفت و آمد کشاورزان اطراف که بار به آسیاب‌هایش می‌برده‌اند. اما هشت ده سالی است که این رونق خوابیده. چرایش را بعد می‌بینیم.»