کتاب ما چگونه ما نشدیم؟

کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ (نقد و بررسی فرضیه افول علم در ایران)، نوشته امیرمحمد گمینی، از مجموعه‌ی مطالعات علم و فناوری است و نشر کرگدن در سال ۱۴۰۲ آن را منتشر کرده است. این کتاب به یکی از بحث‌برانگیزترین پرسش‌ها در تاریخ علم ایران می‌پردازد: آیا واقعاً علم در ایران و جهان اسلام دچار افول شد یا این تصویر حاصل داوری‌های شتاب‌زده و سوگیری‌های تاریخ‌نگارانه است؟ نویسنده باتکیه‌بر نمونه‌هایی از تاریخ نجوم، پزشکی و شیوه‌های آموزش علمی، روایت‌های مشهور درباره‌ی غزالی، اشاعره و پایان علم را دوباره بررسی می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ اثر امیرمحمد گمینی

کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ نوشته‌ی امیرمحمد گمینی، به سراغ یک پرسش قدیمی و پرمناقشه می‌رود: چرا در روایت‌های رایج، از افول علم در ایران و جهان اسلام سخن گفته می‌شود و این روایت تا چه اندازه بر شواهد تاریخی استوار است؟ نویسنده نشان می‌دهد که مسئله فقط یک داوری تاریخی ساده نیست، بلکه به نوع نگاه ما به علم، گذشته و نسبتمان با جهان جدید گره خورده است. این کتاب از یک سخنرانی شکل گرفته و به همین دلیل لحن آن مستقیم، روشن و مبتنی‌بر طرح پرسش‌های پی‌درپی است. در این مسیر، بحث فقط بر سر چند نام مشهور یا چند گزاره‌ی تکرارشده نیست، بلکه بر سر این است که با چه معیارهایی باید تاریخ علم را فهمید و چه خطاهایی می‌تواند قضاوت را منحرف کند.

کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ در ادامه، فرضیه‌ی افول را از چند زاویه بررسی می‌کند. بخشی از اثر به سوگیری‌های رایج در تاریخ‌نگاری اختصاص دارد؛ از ملی‌گرایی و اروپامحوری گرفته تا دین‌گرایی، دین‌ستیزی و امروزمحوری. سپس امیرمحمد گمینی به سراغ کسانی می‌رود که در دوره‌های مختلف از افول علم سخن گفته‌اند و نشان می‌دهد که این دیدگاه‌ها همیشه بر داده‌های دقیق تاریخی تکیه نداشته‌اند. 

بخش مهمی از کتاب به نقد روایت‌های مشهور در فضای فکری ایران اختصاص دارد، به‌ویژه روایت‌هایی که غزالی، اشاعره یا مدارس نظامیه را عامل اصلی خاموش‌شدن علم معرفی می‌کنند. در برابر این تصویر، امیرمحمد گمینی شواهدی از تداوم آموزش، پژوهش و نوآوری در رشته‌هایی مانند نجوم، ریاضیات و پزشکی می‌آورد و از رصدخانه‌ی مراغه، سمرقند، نسخه‌های خطی آموزشی و آثار دانشمندانی نام می‌برد که پس از دوره‌ی ادعایی افول فعال بوده‌اند. این کتاب در نهایت به پرسشی بزرگ‌تر می‌رسد: فاصله‌ی امروز ایران با علم جدید را باید در نابودی یک سنت علمی جست‌وجو کرد یا در تفاوت شرایطی که انقلاب علمی جدید را در غرب ممکن ساخت؟

خلاصه کتاب ما چگونه ما نشدیم؟

کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ این ایده‌ی رایج را بررسی می‌کند که علم در ایران و جهان اسلام پس از چند قرن شکوفایی، به‌خاطر کسانی چون غزالی یا اشاعره یا نهادهای دینی رو به افول رفته است. امیرمحمد گمینی با مرور دیدگاه‌های مورخان، فیزیک‌دانان و نویسندگان عمومی، نشان می‌دهد که این فرضیه اغلب با شتاب و بر پایه‌ی معیارهای امروزی مطرح شده است. او سپس با آوردن نمونه‌هایی از تاریخ نجوم، رصدخانه‌ها، نسخه‌های خطی، آموزش علمی و برخی دستاوردهای پزشکی، استدلال می‌کند که تداوم فعالیت علمی در قرون بعدی نادیده گرفته شده است. موضوع کتاب این است که برای فهم عقب‌ماندگی امروز، باید به تفاوت علم قدیم و علم جدید و شرایط شکل‌گیری انقلاب علمی توجه کرد، نه فقط به روایت ساده‌ی افول.

چرا باید کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب یکی از روایت‌های مشهور درباره‌ی افول علم در ایران را با شواهد تاریخی بازسنجی می‌کند.
• نویسنده نشان می‌دهد که قضاوت درباره‌ی گذشته، بدون توجه به سوگیری‌هایی مثل امروزمحوری و اروپامحوری، ممکن نیست.
• خواننده با نمونه‌های مشخصی از تاریخ نجوم، پزشکی و آموزش علمی در دوره‌های مختلف آشنا می‌شود.
• این کتاب به رد یا قبول یک فرضیه محدود نمی‌ماند و به تفاوت علم قدیم و علم جدید نیز می‌پردازد.
• این کتاب برای فهم دقیق‌تر نسبت میان دین، فلسفه، نهادهای آموزشی و فعالیت علمی مناسب است.
• خواندن این کتاب برای کسانی مناسب است که می‌خواهند درباره‌ی ریشه‌های روایت‌های رایج درباره‌ی عقب‌ماندگی علمی ایران دقیق‌تر فکر کنند.

خواندن کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ما چگونه ما نشدیم؟ به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی تاریخ علم در ایران و جهان اسلام تصویر دقیق‌تری به دست آورند.
• کسانی که با پرسش افول یا تداوم علم در دوره‌های پس از غزالی درگیرند.
• علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه که می‌خواهند نسبت علم، دین و فلسفه را در بستر تاریخی بررسی کنند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که به مباحث تاریخ علم، فلسفه‌ی علم و مطالعات علم و فناوری علاقه دارند.
• مخاطبانی که از کتاب‌های استدلالی درباره‌ی روایت‌های مشهور تاریخی استقبال می‌کنند.

درباره امیرمحمد گمینی

امیرمحمد گمینی، پژوهشگر حوزه‌ی تاریخ علم و فلسفه‌ی علم و دانشیار دانشکده‌ی الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران است. او تحصیلات دانشگاهی خود را با کارشناسی مهندسی اکتشاف معدن در دانشگاه محلات آغاز کرد و سپس در مقطع کارشناسی ارشد، به تحصیل تاریخ علم در جهان اسلام در دانشگاه تهران پرداخت. گمینی دوره‌ی دکتری تاریخ و فلسفه‌ی علم را نیز در مؤسسه‌ی پژوهشی حکمت و فلسفه‌ی ایران گذراند.

زمینه‌ی اصلی پژوهش‌های او بررسی تاریخ علوم، به‌ویژه تحولات دانش در جهان اسلام، و مطالعه‌ی پیوند میان فلسفه و علم است. او در فعالیت‌های علمی خود، به بررسی اندیشه‌های علمی در دوره‌های تاریخی مختلف و بازخوانی میراث علمی اسلامی می‌پردازد.

گمینی علاوه‌بر تدریس و پژوهش در دانشگاه تهران، در برخی نهادهای علمی و فرهنگی نیز فعالیت داشته است؛ از جمله عضویت در شورای علمی گروه فلسفه‌ی خانه‌ی اندیشمندان علوم انسانی و همکاری با کارگروه‌های جذب اعضای هیئت‌علمی در حوزه‌ی علوم انسانی.

مواجهه با داروین، اختیارات مظفری، دایره‌های مینایی و گزاف‌نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام دیگر کتاب‌های او هستند.

بخشی از کتاب ما چگونه ما نشدیم؟

«معمولاً بسیاری با دیدگاه‌های ملی‌گرایانه به‌سراغ تاریخ علم می‌آیند. مثلاً، معتقدند تمام نظریات مهم علمی در جهان را آلمانی‌ها، فرانسوی‌ها، لهستانی‌ها، ایرانی‌ها یا عرب‌ها و غیره مطرح کرده‌اند و دیگران از آنها دزدیده‌اند. مثلاً، گفته می‌شود «نظریهٔ گرانش» یا «قوانین حرکت» را ابن سینا مطرح کرد و نیوتن از او دزدید و به نام خود ثبت کرد. «طیف‌نمایی» را معماری نطنزی در قرن هشتم هجری در گنبدخانهٔ مسجد نطنز به کار برده بود، ولی غربی‌ها آن را به نام نیوتن ثبت کردند یا تا سال‌ها بین لهستانی‌ها و آلمانی‌ها دعوا بود که کپرنیک لهستانی بود یا آلمانی. البته، در طول تاریخ، گاهی دزدی علمی عمدی یا غیرعمدی پیش آمده، ولی برای اثبات آن همیشه باید براساس شواهد تاریخی و با شیوهٔ دقیق علمی عمل کرد. ملی‌گرایی افراطی گاهی مانع از بررسی دقیق شواهد می‌شود.»