کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام

کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام نوشته امیرمحمد گمینی است و نشر کرگدن آن را منتشر کرده است. این اثر به سراغ ادعاهایی می‌رود که دستاوردهای علمی دانشمندان ایران و جهان اسلام را یا بیش‌ از حد بزرگ می‌کنند یا با مفاهیم علم جدید به‌زور یکی می‌گیرند. نویسنده با بررسی نمونه‌هایی مثل ابن‌فرناس، ابوریحان بیرونی، بیت‌الحکمه و مکتب مراغه نشان می‌دهد که تحریف تاریخ علم، حتی وقتی با نیت دفاع از گذشته انجام شود، فهم دقیق میراث علمی را مخدوش می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام

کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام  به یکی از بحث‌برانگیزترین مسئله‌ها در روایت تاریخ علم می‌پردازد: اینکه چگونه بعضی نوشته‌ها، سخنرانی‌ها و روایت‌های عمومی، دستاوردهای علمی گذشته را با معیارهای امروز بازسازی می‌کنند و از دل آن‌ها ادعاهایی می‌سازند که نه با اسناد تاریخی سازگارند و نه با منطق تحول علم. این اثر مجموعه‌ای از نقدها بر روایت‌هایی است که می‌کوشند دانشمندان ایران و جهان اسلام را کاشف مستقیم نظریه‌ها و فناوری‌های جدید معرفی کنند. امیرمحمد گمینی با رجوع به منابع تاریخی و مقایسه‌ی آن‌ها با ادعاهای رایج، نشان می‌دهد که شباهت ظاهری یک ایده‌ی قدیمی با یک مفهوم جدید، برای یکی‌گرفتن آن دو کافی نیست. در فصل‌های مختلف، موضوع‌هایی مثل پرواز ابن‌فرناس، جایگاه بیت‌الحکمه، نسبت ابوریحان با جاذبه و حرکت زمین، ارتباط مکتب مراغه با کپرنیک، برداشت‌های نادرست از تکامل و کاربرد نجومی بعضی بناهای تاریخی بررسی می‌شود. پیام اصلی اثر این است که شناخت درست میراث علمی، فقط با انصاف تاریخی و پرهیز از غلو ممکن می‌شود. مسئله‌ی این کتاب فقط چند اشتباه پراکنده نیست بلکه به نوعی نگاه زمان‌پریش انتقاد می‌کند که ارزش علم قدیم را فقط وقتی می‌پذیرد که بتوان آن را پیش‌درآمد مستقیم علم جدید نشان داد.

خلاصه کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام

کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام در سه بخش اصلی تنظیم شده است. بخش اول به مدرن‌سازی علوم قدیم می‌پردازد و نمونه‌هایی از نسبت‌دادن هواپیما به عباس بن فرناس، دانشگاه‌خواندن بیت‌الحکمه، نیوتنی‌کردن ابوریحان بیرونی، خورشیدمرکزی‌دانستن منجمان مراغه، داروینی‌خواندن متفکران قدیم و رصدخانه‌نامیدن بعضی بناهای تاریخی را بررسی می‌کند. در این بخش نویسنده فقط ردیه نمی‌نویسد بلکه نشان می‌دهد هر ادعا از کجا آمده، چه چیزی در منبع اصلی هست و در فرایند بازگویی چه چیزی به آن افزوده شده است.

کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام در بخش دوم به روی دیگر همین مسئله یعنی اسلامی‌سازی علوم قدیم می‌پردازد و توضیح می‌دهد که پیوند میان فضای دینی جوامع اسلامی و فعالیت علمی را نباید با این ادعا یکی گرفت که علوم آن دوران مستقیماً از متون مقدس استخراج شده‌اند. بخش سوم نیز به کوچک‌نمایی علم دوران اسلامی می‌پردازد تا روشن شود نویسنده نه در پی انکار میراث علمی است و نه در پی ستایش بی‌حساب آن. نقطه‌ی مرکزی اثر دفاع از دقت تاریخی است. در این مسیر، بحث‌هایی مثل تصور انباشتی از تاریخ علم، مفهوم انقلاب علمی، جایگاه علم عادی و بحرانی و نسبت میان سنت‌های علمی گوناگون هم مطرح می‌شود. حاصل کار، تصویری است که علم را پدیده‌ای جهانی می‌بیند و می‌کوشد سهم دانشمندان گذشته را بدون تحریف، اغراق یا کم‌اهمیت‌کردن توضیح دهد.

چرا باید کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نشان می‌دهد چگونه بعضی روایت‌های مشهور تاریخی از دل شباهت‌های سطحی ساخته می‌شوند.
• این اثر به فهم تفاوت میان ارزش تاریخی یک دستاورد و شباهت آن با علم امروز کمک می‌کند.
• خواننده با نمونه‌های مشخصی از تحریف، بزرگ‌نمایی و زمان‌پریشی در تاریخ علم آشنا می‌شود.
• این کتاب نسبت میان علم قدیم، علم جدید و مفهوم انقلاب علمی را دقیق‌تر روشن می‌کند.
• خواندن این کتاب برای کسانی مناسب است که می‌خواهند درباره‌ی میراث علمی ایران و اسلام قضاوت شتاب‌زده نداشته باشند.
• نویسنده هم‌زمان با گزاف‌نمایی و کوچک‌نمایی مخالفت می‌کند و تصویری متعادل از موضوع به دست می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که به تاریخ علم و سرگذشت ایده‌های علمی در فرهنگ‌های مختلف علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند درباره‌ی ادعاهای رایج درمورد دانشمندان ایران و جهان اسلام دقیق‌تر فکر کنند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که با تاریخ، فلسفه‌ی علم و مطالعات علم و فناوری سروکار دارند.
• مخاطبانی که مایل هستند نگاهی نقادانه به روایت‌های هویت‌ساز و ایدئولوژیک درباره‌ی گذشته داشته باشند.
• کسانی که میان احترام به میراث علمی و اغراق درباره‌ی آن‌ها تفاوت قائل‌اند.

درباره امیرمحمد گمینی

امیرمحمد گمینی پژوهشگر ایرانی تاریخ علم و عضو هیئت علمی مؤسسه‌ی تاریخ علم دانشگاه تهران است. حوزه‌ی اصلی پژوهش او تاریخ علم، به‌ویژه تاریخ نجوم در تمدن اسلامی، فلسفه‌ی علم و تاریخ اندیشه‌ی علمی است. آثار پژوهشی او در مجلات بین‌المللی تاریخ علم منتشر شده و پژوهش‌هایش بیشتر بر تحول نظریه‌های نجومی در دوره‌ی اسلامی و انتقال دانش میان تمدن‌ها متمرکز است.

امیرمحمد گمینی ابتدا مدرک کارشناسی مهندسی معدن را از دانشگاه آزاد اسلامی دریافت کرد. سپس مسیر علمی خود را تغییر داد و کارشناسی ارشد تاریخ علم را در دانشگاه تهران گذراند. پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد او به بررسی مدل‌های سیاره‌ای قطب‌الدین شیرازی در کتاب اختیارات مظفری اختصاص داشت. گمینی پس از آن، دکترای تاریخ و فلسفه‌ی علم را از مؤسسه‌ی پژوهشی حکمت و فلسفه‌ی ایران دریافت کرد و رساله‌ی دکتری خود را درباره‌ی نقش قطب‌الدین شیرازی در علم هیئت نوشت. استاد راهنمای او در هر دو مقطع دکتر حسین معصومی همدانی بود.

گمینی علاوه بر پژوهش‌های دانشگاهی، کتاب‌هایی برای مخاطبان فارسی‌زبان نیز تألیف و ترجمه کرده است. از شناخته‌شده‌ترین آثار او می‌توان به ما چگونه ما نشدیم؟: نقد و بررسی فرضیه‌ی افول علم در ایران، گزاف‌نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام، دایره‌های مینایی و ترجمه‌ی کتاب مواجهه با داروین: نخستین برخوردها با نظریه‌ی تکامل در شرق مسیحی و اسلامی اشاره کرد. این آثار با هدف معرفی تاریخ علم و نقد برداشت‌های رایج درباره‌ی علم در تمدن اسلامی نوشته شده‌اند. امیرمحمد گمینی در ایران از پژوهشگران شناخته‌شده‌ی تاریخ علم به‌ شمار می‌رود و مقالات او در نشریات تخصصی بین‌المللی مانند Arabic Sciences and Philosophy منتشر شده‌اند.

بخشی از کتاب گزاف نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام

«واقعیت این است که تحریف و بزرگ‌نمایی علم قدیم آن را بزرگ نمی‌کند، بلکه برعکس ارزش آن را کوچک‌ می‌نمایاند. علم دوران اسلامی جایگاهی مشخص و ماندگار در تاریخ اندیشه دارد که انکارپذیر نیست، ولی نباید جایگاه آن را در هماهنگی آن با یافته‌های علم امروز جست. علم امروز حاصل قرن‌ها فعالیت‌های پژوهشی در سراسر دنیا است؛ هرچند ریشه در دستاوردهای علمی یونانی و قرون میانۀ اسلامی و مسیحی دارد، ولی همان دستاوردها نیست. تحریف و اغراق در علم قرون میانۀ اسلامی نه‌تنها آن را بزرگ نمی‌کند، بلکه آن را از ارزش می‌اندازد و آن را بی‌اهمیت جلوه می‌دهد.
اغراق در جایگاه علوم قدیم مخاطب آشنا با منابع تاریخی را به شک می‌اندازد که برگزارکنندگان چنین نمایشگاه‌هایی و نویسندگان و گویندگان این ادعاها تا چه حد به ارزش علوم تمدن اسلامی در کنار دیگر تمدن‌های جهان آ‌گاه‌اند. شاید در نگاه نخست چنین به نظر آید و نیت برگزارکنندگان هم آن باشد که باعث نوعی خودباوری و هویت‌مندی در مسلمانان ‌شوند تا، در برابر تحقیر اروپامحور قرن‌های اخیر، هویت فراموش‌شدۀ خود را بازیابند و بدانند علم اروپایی از علم اسلامی برآمده است. اما دقت بیشتر نشان می‌دهد که نتیجۀ نهایی مدرن‌سازی علوم دوران اسلامی تربیت مهندس‌ ها و دکترهای مسلمانی است که خیالشان از ذاتِ مدرنِ گذشتۀ اسلامی‌شان راحت باشد تا خود را کاملاً به خدمت نظام سرمایه و تولیدات صنعتی در کشورهای غربی و اسلامی درآورند.»