کتاب کینو - آگورا؛ میزانسن

کتاب میزانسن (Mise en scène)، نوشته فرانک کسلر و ترجمه حسام‌ الدین موسوی‌ ریزی، اثری تحلیلی درباره‌ی یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم سینماست. نویسنده در این اثر، تاریخچه، تعاریف و دگرگونی‌های مفهوم میزانسن را از تئاتر قرن نوزدهم تا نظریه‌ی مؤلف و نقدهای کایه‌دو سینما دنبال کرده است. کتاب بخشی از مجموعه‌ی کینو ـ آگوراست که به واکاوی مفاهیم کلیدی مطالعات سینمایی می‌پردازد و نشر لگا در سال ۱۴۰۰ آن را منتشر کرده است. تمرکز متن بر پیوند میان جنبه‌های فنی، زیبایی‌شناختی و حقوقی میزانسن و نقش آن در شکل‌گیری جایگاه کارگردان است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب میزانسن اثر فرانک کسلر

کتاب میزانسن اثری از فرانک کسلر است که در مجموعه‌ی کینو ـ آگورا به‌سراغ یکی از پرچالش‌ترین واژه‌های نقد سینما رفته است. نویسنده تضاد میان ستایش دِرک لاوارت از «زیباترین واژه در توصیف فیلم» و بدبینی ژان ژیرو به میزانسن را نقطه‌ی عزیمت بحث قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه این اصطلاح هم در تئاتر ریشه دارد هم به مفهومی کاملاً سینمایی تبدیل شده است. کسلر در این کتاب، با رجوع به متون فرهنگ‌های تئاتر و سینما، از پوگین و پاویس تا بوردول، تامپسون و هیوارد، سیر تاریخی و معنایی میزانسن را دنبال می‌کند و نشان می‌دهد که این واژه از «چینش صحنه» تا «امضای مؤلف» گسترش یافته است.

کتاب میزانسن در چند فصل پیوسته، ابتدا تعاریف تئاتری میزانسن را شرح می‌دهد، سپس ورود آن به سینما، نسبتش با تدوین و نقش آن در شکل‌گیری جایگاه متورانسن و بحث‌های حقوقی مؤلفیت را بررسی می‌کند. در ادامه، نمونه‌هایی از تاریخ اولیه‌ی سینما، از برادران لومی‌یر و ژرژ مه‌لیس تا سینما‌ـ‌چشم ورتوف، آزمایش‌های کولشوف و بحث‌های منتقدان روس درباره‌ی نمای بسته، به‌عنوان میدان‌های عملی این مفهوم تحلیل می‌شود.

فرانک کسلر در بخش‌های بعدی کتاب، به جدل‌های نظری پیرامون میزانسن در نقد اروپایی و آمریکایی، از فیلم‌های دهه‌ی ۱۹۱۰ تا سینمای کلاسیک ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ و سپس به نقش محوری این اصطلاح در نظریه‌ی مؤلف و نوشته‌های منتقدان کایه‌دو سینما می‌پردازد. کتاب میزانسن در نهایت نشان می‌دهد که چگونه این واژه از یک اصطلاح فنی به ابزاری برای سنجش اصالت، سبک و مؤلفیت در سینما بدل شده است.

خلاصه کتاب میزانسن

کتاب میزانسن به‌دنبال پاسخ به این سؤال است که میزانسن دقیقاً چیست، از کجا آمده و چرا تا این حد در نظریه و نقد سینما اهمیت یافته است. فرانک کسلر ابتدا ریشه‌ی تئاتری این واژه را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه میزانسن از چینش صحنه و هماهنگی دکور، بازیگر و حرکت، به ابزاری برای برجسته‌کردن نقش کارگردان تبدیل شده است. سپس ورود میزانسن به سینما، پیوندش با مراحل تولید و نسبت پیچیده‌اش با تدوین و واقع‌گرایی بررسی می‌شود.

کتاب میزانسن با مثال‌هایی از لومی‌یر، مه‌لیس، ورتوف، کولشوف و فیلم‌های دهه‌ی ۱۹۱۰، نشان می‌دهد که انتخاب قاب، عمق میدان، حرکت بازیگر و دوربین و حتی حذف آگاهانه‌ی جلوه‌های میزانسن به‌تدریج به نشانه‌ی سبک فردی کارگردان و مبنای نظریه‌ی مؤلف در نوشته‌های کایه‌دو سینما بدل شده است. محور اصلی کتاب فهم میزانسن به‌عنوان شبکه‌ای از تصمیم‌ها و نه یک تکنیک منفرد است.

چرا باید کتاب میزانسن را بخوانیم؟

این کتاب تصویری فشرده اما عمیق از تاریخ و نظریه‌ی میزانسن ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه یک اصطلاح فنی به بحث‌های مؤلفیت و سبک در سینما راه یافته است. خواننده با پیوند میان تئاتر، صنعت فیلم، حقوق مؤلف، واقع‌گرایی و نقد سینمایی آشنا می‌شود و می‌تواند نگاه تحلیلی‌تری به رابطه‌ی میان صحنه، دوربین و کارگردان پیدا کند.

خواندن کتاب میزانسن را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران سینما، علاقه‌مندان به نقد و نظریه‌ی فیلم، فیلم‌سازان و کسانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند فراتر از تعاریف ساده‌ی درسی، با لایه‌های تاریخی و مفهومی میزانسن و نسبت آن با مؤلفیت و سبک آشنا شوند.

درباره فرانک کسلر

فرانک کسلر استاد تاریخ رسانه در دانشگاه اوترخت هلند و از بنیان‌گذاران و ویراستاران نشریه‌ی سالانه‌ی KINtop است. او همچنین از رؤسای پیشین انجمن بین‌المللی تحقیق درباره‌ی سینمای اولیه با نام Domitor است.

تمرکز اصلی پژوهش‌های او بر دوره‌ی شکل‌گیری سینماست، به‌ویژه جنبه‌های مختلف سینمای آغازین، از جمله ژانر فِری (féeries)، فیلم‌های غیرداستانی اولیه و سبک‌های بازیگری در نخستین دوره‌های سینما.

بخشی از کتاب میزانسن

«به‌عنوان نخستین گام رسیدن به‌تعریفی «فنی» برای میزانسن، اصلاً عجیب و دور از انتظار نیست که این اصطلاح در برخی از نخستین فیلم‌های تاریخ سینما دیده شود _ و در مثال زیر، که از فیلم‌های برادران لومی‌یر است، کمابیش به‌معنای کارگردانی است. حتی ثبت حرکات بازیگران در بلک ماریای ادیسون، مستلزم چیزی شبیه به چینش و تدارک صحنه برای دریافت عناصر اصلی یک کنش بود. اما فیلمی که اغلب از آن به‌عنوان یکی از نخستین نمونه‌های میزانسن سینمایی نام برده می‌شود، آبیار، آبیاری می‌شود از برادران لومی‌یر است. آنگاه که محل اختفای پسربچه آشکار می‌شود و او سعی می‌کند تا فرار کند، باغبان پسربچه را از پشت‌سر می‌گیرد، به‌سوی میدان دید دوربین عقب می‌کشد، و سپس او را تنبیه می‌کند. این به‌خوبی نشان می‌دهد که لویی لومی‌یر، که به‌اعتقاد بیشتر تاریخ‌نگاران فیلم، خالق فیلم است، در واقع «صحنه را برای بیان و روشنی این کنش در برابر دوربین آماده کرده بود»، درست شبیه همان چیزی که بوردول و تامپسون در تعریف میزانسن می‌گویند. شکی نیست که او برای گرفتن این صحنه و ثبت‌اش روی نوار سلولوئید، باید همه‌چیز را طوری آماده می‌کرد که همهٔ رویدادها در مقابل لنز دوربین اتفاق بیفتد. از آنجایی که لومی‌یر، تصاویر این فیلم را در باغ خانه‌اش گرفته است، قطعاً کنترل کاملی بر تصاویرش داشته و به‌خوبی می‌دانسته که بازیگرانش جوری بازی خواهند کرد که بتواند کل کنش بین آن‌ها را روی نوار فیلمی ضبط کند که تنها به او اجازهٔ یک دقیقه فیلم‌برداری می‌داد.»