کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت

کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت نوشته سیدمحسن طباطبایی فر و پژوهشی است که به رابطه‌ی فقه شیعه و نقش مردم در ساختار حکومت می‌پردازد. نویسنده این اثر را بر پایه‌ی پایان‌نامه‌ی دکتری خود در دانشگاه باقرالعلوم تدوین و نشر نی آن را منتشر کرده است. در این کتاب مفاهیمی مانند حق، آزادی، مساوات، عقلانیت، بیعت، شورا، وکالت و امر به معروف و نهی از منکر در پیوند با حضور مردم در حکومت بررسی شده‌اند. تمرکز اصلی این کتاب بر دو رویکرد سنتی و نوگرای اجتهاد و ظرفیت هر یک برای تبیین مردم‌سالاری در چارچوب فقه شیعه است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت اثر سیدمحسن طباطبایی فر

کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت به قلم سیدمحسن طباطبایی فر به این سؤال محوری می‌پردازد که فقه شیعه چگونه می‌تواند نقش مردم را در حکومت دینی صورت‌بندی کند. نویسنده از آغاز کتاب مسئله را در بستر دولت مدرن و چالش پذیرش نقش مردم در جوامع اسلامی طرح کرده و نشان داده است که مفاهیمی مانند حقوق، مساوات، آزادی، اتکا بر آرای عمومی و نظارت مردم بر حاکمان هم در سنت فقهی ریشه دارند و هم در مسائل امروز حضور پررنگی یافته‌اند.

وجوه فقهی نقش مردم در حکومت ابتدا ضرورت پژوهش را توضیح داده است؛ از یک‌سو واقعیت نظام‌های اسلامی و تجربه‌ی انتخابات، حق رأی همگانی و طرح آزادی و مساوات و از سوی دیگر فقدان تبیین اجتهادی منسجم برای این پدیده‌ها در فقه سیاسی. نویسنده سپس با طرح این نکته که تمدن اسلامی را می‌توان «تمدن فقه» دانست، استدلال کرده است که هر نظام مردم‌سالار در جامعه‌ی دین‌محور ناگزیر باید از دل مکاتب فقهی عبور کند.

بخش اول کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت به چارچوب نظری و روش تحقیق اختصاص دارد و اجتهاد را به‌مثابه‌ی «روش» تحلیل می‌کند. بخش دوم این اثر به مبانی فقهی نقش مردم در قالب مفاهیمی چون حق، آزادی، مساوات، عقل و عرف می‌پردازد. بخش سوم سازوکارهای فقهی حضور مردم مانند بیعت، شورا، وکالت و امر به معروف و نهی از منکر را بررسی می‌کند و بخش چهارم به لوازم این حضور، یعنی اتکا بر آرای عمومی و قانون‌گذاری بشری در چارچوب فقه، می‌پردازد. دو رویکرد سنتی و نوگرای اجتهاد در کتاب حاضر با هم مقایسه شده‌اند تا ظرفیت فقه برای صورت‌بندی نوعی مردم‌سالاری دینی سنجیده شود.

خلاصه کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت

در جامعه‌ای که فقه مهم‌ترین نظام دانایی الزام‌آور است، نقش مردم در حکومت چگونه باید در چارچوب اجتهاد تعریف شود؟ نویسنده ابتدا نشان می‌دهد که واقعیت‌های سیاسی امروز مانند انتخابات، حق رأی همگانی، آزادی و مساوات، پیشاپیش در عمل پذیرفته شده‌اند، اما هنوز پشتوانه‌ی فقهی منقحی ندارند. سپس با تحلیل اجتهاد به‌عنوان روشی قاعده‌مند توضیح می‌دهد که چگونه قواعدی مانند حقانیت نص، حجیت ظن، عقل‌گرایی محصور و خطاپذیری، میدان امکان نظریه‌پردازی درباره‌ی مردم را تعیین می‌کنند.

در ادامه دو رویکرد عمده از هم تفکیک می‌شود؛ رویکرد سنتی که نقش مردم را به رضایت و فعلیت‌بخشی ولایت محدود می‌کند و مشروعیت را صرفاً به نصب الهی و صفات منصوص گره می‌زند و رویکرد نوگرا که با تکیه بر مفاهیمی چون حق، مساوات، عقل، مشورت و نظارت، حضور گسترده‌تری برای مردم در سیاست قائل است و بیعت، شورا، وکالت و امر به معروف را به‌عنوان مجاری فقهی مشارکت بازخوانی می‌کند.

سیدمحسن طباطبایی فر در پایان نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از دل همین منابع و روش اجتهادی، حدود و ثغور نقش مردم در حکومت مدرن را بازسازی کرد.

چرا باید کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت را بخوانیم؟

کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت تصویری درون‌فقهی از نسبت فقه شیعه و مردم‌سالاری ارائه کرده و نشان داده است که بحث نقش مردم را می‌توان بدون تکیه‌ی اصلی بر نظریه‌های غربی، از دل اجتهاد پی گرفت. خواننده‌ی این کتاب با منطق درونی رویکردهای سنتی و نوگرا، نقاط همپوشانی و تعارض آن‌ها و نیز ظرفیت مفاهیمی مانند حق، آزادی، مساوات، بیعت و شورا برای بازاندیشی در حکومت دینی آشنا می‌شود.

خواندن کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران فقه و حقوق، علوم سیاسی و اندیشه‌ی سیاسی اسلام، طلاب علاقه‌مند به فقه سیاسی و کسانی که درگیر بحث‌های مردم‌سالاری دینی، مشروعیت و نقش رأی مردم در نظام‌های دینی هستند، پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب وجوه فقهی نقش مردم در حکومت

«نوگرایان بحث خود را از حق و تکلیف آغاز و تصریح کردند که اصل اولی نزد شارع آزادی عمل مؤمنان است، الّا در مواردی که شارع تکلیفی مشخص کرده باشد. در نظر آن‌ها محدودیت نصوص شرعی و گسترهٔ حوادث واقعه، عرصهٔ فراخی را برای عمل آزاد و درعین‌حال مشروع مؤمنان باز می‌کند. عموم جامعهٔ اسلامی محق، آزاد و مساوی‌اند تا آن‌جا که به محرمات الهی وارد نشوند و از میان مباحات راهی را برای عمل خود انتخاب کنند. بسیاری از آن‌چه در فقه عنوان «اجتماعیات» یافته است در این بخش بررسی می‌شود؛ چراکه جنس این موضوعات با زمان و مکان پیوند خورده است و به سخن درآوردن نصوص شرعی در این موضوعات غیرممکن به نظر می‌رسد. هنوز فقها دربارهٔ مفاهیم عمدهٔ مرتبط با این عرصه از قبیل بیعت، شورا، وکالت و امر به معروف و نهی از منکر چندان گفت‌وگو نکرده‌اند و در خوشبینانه‌ترین حالت در سطح «مفاهیم» قابل اتکا برای بررسی فقهی نقش مردم در حکومت باقی مانده‌اند.»