کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما

کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما نوشته علی اصغر سعیدی و پژوهشی درمورد زندگی یکی از صنعتگران شاخص اصفهان و بنیان‌گذار شرکت صنعتی پلار است. نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. نویسنده با تکیه بر اسناد، روایت‌ها و مصاحبه‌های متعدد، سرگذشت فردی را دنبال کرده است که بدون پیشینه‌ی بازاری در دل طبقه‌ی متوسط جدید و فضای صنعتی‌شدن اصفهان رشد کرد. تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایرانِ عصر پهلوی در این اثر از خلال زندگی یک کارآفرین فنی بازخوانی شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما

کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما (بنیانگذار شرکت صنعتی پلار) زندگی یک صنعتگر اصفهانی را بهانه‌ای برای بازخوانی تاریخ صنعتی و طبقاتی ایران در عصر پهلوی قرار داده است. علی اصغر سعیدی در این کتاب نشان داده است که چگونه فردی از دل طبقه‌ی متوسط جدید و بدون ریشه‌ی تجاری، در بستر تحولات پس از مشروطه، دولت تجددگرای رضاشاه و صنعتی‌شدن اصفهان به یکی از چهره‌های شاخص صنعت خانگی و بهداشت در ایران تبدیل شد.

نویسنده‌ی کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما ابتدا به پیش‌فرض‌ها و کلیشه‌های رایج درباره‌ی صنعتگران و مهندسان ایرانی می‌پردازد و با نقل دیدگاه‌هایی از جلال آل‌احمد و نقدهای داریوش شایگان، فضایی فکری را ترسیم کرده است که در آن صنعت و تکنیک اغلب با بدبینی و ساده‌سازی دیده شده‌اند. سپس با اتکا به رویکرد جامعه‌شناسی اقتصادی‌ـ‌تاریخی، زندگی رهنما را در پیوند با ساخت طبقاتی ایران، ظهور طبقه‌ی متوسط جدید، نقش مدارس مدرن مانند کالج اصفهان و شکل‌گیری شبکه‌های صنعتی و توزیع کالا بررسی کرده است.

کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما ده فصل دارد. علی اصغر سعیدی در سراسر کتاب کوشیده است با استفاده از اسناد بایگانی شرکت پلار، مصاحبه با اعضای خانواده، مدیران، کارگران و کنشگران اقتصادی، تصویری چندبعدی از یک کارآفرین فن‌سالار و جایگاه او در تاریخ صنعت خصوصی ایران ارائه کند.

خلاصه کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما

کتاب سرگذشت فردی را دنبال می‌کند که از دل طبقه‌ی متوسط جدید و در پیوند با شبکه‌ای از خویشاوندان اداری، تجار و زمین‌داران به عرصه‌ی صنعت مدرن وارد شده است. نویسنده ابتدا ساخت طبقاتی ایران در اواخر قاجار و آغاز پهلوی، ظهور طبقه‌ی جدید اداری‌ها و تکنوکرات‌ها و جایگاه خانواده‌ی رهنما را توضیح داده است؛ سپس اصفهان را به‌عنوان زمینه‌ی جغرافیایی و تاریخی کارآفرینی رهنما ترسیم کرده است؛ شهری با سنت دیرینه‌ی صنایع‌دستی، بازار فعال و تجربه‌ی صنعتی‌شدن در نساجی.

نویسنده در ادامه به تحصیلات رهنما در کالج اصفهان و انگلستان، بازگشت او به ایران و پیوندش با صنعت نساجی و برق اصفهان می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه این تجربه‌ها به تأسیس شرکت پلار و نوآوری در وسایل گرمایشی و بهداشت خانگی انجامید. علی اصغر سعیدی تشکیلات صنعتی پلار، نظام حسابداری و مدیریت، شبکه‌ی توزیع و خدمات پس از فروش، رابطه‌ی رهنما با استادکاران و کارگران، مناسبات او با دولت و چالش‌های بخش خصوصی در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ و در نهایت میراث صنعتی و اجتماعی او را بررسی کرده است.

چرا باید کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما را بخوانیم؟

کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما تصویری از پیوند زندگی یک مهندس صنعتگر با تاریخ صنعتی‌شدن ایران ارائه کرده است. خواننده با مطالعه‌ی این اثر می‌تواند فراتر از کلیشه‌های صنایع مونتاژ و روایت‌های ایدئولوژیک با سازوکارهای واقعی شکل‌گیری طبقه‌ی متوسط جدید، شبکه‌های خویشاوندی، بازار اصفهان، رابطه‌ی صنعت و دولت و چگونگی تولد یک برند خانگی مانند پلار آشنا شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران تاریخ، جامعه‌شناسی اقتصادی، مطالعات کارآفرینی و مدیریت صنعتی پیشنهاد می‌شود. همچنین اثر حاضر به کسانی پیشنهاد می‌شود که دغدغه‌ی فهم ریشه‌های صنعتی‌شدن ایران، نقش طبقه‌ی متوسط جدید و سرگذشت صنعتگران بخش خصوصی در عصر پهلوی را دارند.

درباره علی اصغر سعیدی

علی اصغر سعیدی جامعه‌شناس ایرانی، متولد سال ۱۳۳۶، از چهره‌های دانشگاهی فعال در حوزه‌ی علوم اجتماعی و سیاست‌گذاری اجتماعی در ایران به شمار می‌آید. او به‌عنوان دانشیار و مدیر گروه برنامه‌ریزی و رفاه اجتماعی دانشکده‌ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران فعالیت کرده است. مسیر تحصیلی این نویسنده به‌طور کامل در رشته‌ی علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی شکل گرفت؛ به‌گونه‌ای که ابتدا در سال ۱۳۶۸ کارشناسی علوم اجتماعی خود را در دانشگاه تهران به پایان رساند، سپس در سال ۱۳۷۱ کارشناسی‌ارشد جامعه‌شناسی را در همان دانشگاه دریافت کرد و در ادامه برای ادامه‌ی تحصیل به خارج از کشور رفت و در سال ۱۳۷۸ موفق به اخذ دکترای جامعه‌شناسی از دانشگاه لندن شد.

فعالیت‌های علمی علی اصغر سعیدی تنها به تدریس و مدیریت دانشگاهی محدود نشده و او در حوزه‌ی تألیف و ترجمه آثار متعددی در زمینه‌ی جامعه‌شناسی اقتصادی، سیاست‌گذاری اجتماعی، مصرف، مدرنیته و تحولات اقتصادی و صنعتی ایران نقش داشته است. در میان تألیفات او مجموعه‌ای از کتاب‌ها درباره‌ی موقعیت تجار و صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی جایگاه مهمی دارد که با همکاری فریدون شیرین‌کام نوشته شده و به بررسی زندگی و کارنامه‌ی چهره‌هایی چون حاج محمدتقی برخوردار، خاندان لاجوردی و محمدرحیم متقی ایروانی پرداخته است؛ همچنین کتابی مستقل درباره‌ی زندگی و کارنامه‌ی علی خسروشاهی نیز در همین حوزه منتشر کرده است.

از دیگر آثار تألیفی سعیدی می‌توان به کتاب «ورزش همگانی و شهروندان تهرانی» اشاره کرد که با همکاری پژوهشگران دیگر تهیه شده و به موضوع ورزش همگانی در میان شهروندان تهران پرداخته و نیز کتاب «سیاست، دین و فرهنگ: مطالعه‌ای بین‌رشته‌ای» که با مشارکت هیئت مؤلفان منتشر شده است. سعیدی در حوزه‌ی اقتصاد و سیاست‌گذاری در تألیف کتاب «نفت، دولت و صنعتی‌شدن در ایران» با مسعود کارشناس و یوسف حاجی‌عبدالوهاب همکاری داشته و همچنین کتاب «تکنوکراسی و سیاستگذاری اقتصادی در ایران؛ به روایت دکتر رضا نیازمند» را منتشر کرده است. کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما اثری دیگر به قلم علی اصغر سعیدی است.

در کنار تألیف، ترجمه نیز بخش مهمی از فعالیت علمی علی اصغر سعیدی را تشکیل می‌دهد؛ ازجمله ترجمه‌ی کتاب «جامعه‌شناسی مصرف (گردشگری و خرید)» نوشته‌ی دالن جی. تیموتی با همکاری مهدی حسین‌آبادی، ترجمه‌ی «مقدمه‌ای بر سیاستگذاری اجتماعی» اثر کن بلیک مور با همکاری سعید صادقی جقه، ترجمه‌ی «معنای مدرنیت: گفتگوی کریستوفر پیرسون با آنتونی گیدنز»، ترجمه‌ی «چپ و راست: اهمیت یک تفکیک سیاسی» اثر نوربرتو بابیو و ترجمه‌ی «جهان رهاشده: گفتارهایی درباره‌ی یکپارچگی جهانی» نوشته‌ی آنتونی گیدنز با همکاری یوسف حاجی‌عبدالوهاب.

بخشی از کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی؛ زندگی و کارنامه مهندس فضل الله رهنما

«یکی از مهم‌ترین مسائل درخصوص چگونگی رشد صاحبان صنایعِ بزرگ مسئلۀ انباشت سرمایه به‌طور اعم و تأمین مالی طرح‌های سرمایه‌گذاری آن‌ها به‌طور اخص است. منتقدان به این مسئله مکرر اشاره کرده‌اند که در دهۀ ۱۳۴۰ و به‌ویژه دهۀ ۱۳۵۰ درآمدهای نفتی منبع سرشارِ تأمین مالی فعالیت‌های اقتصادی به‌ویژه در بخش صنعت بوده است. بنابراین بررسی چگونگی انباشت سرمایه و تأمین مالی طرح‌های صاحبان صنایع در ایران اهمیت خاصی دارد به‌ویژه این‌که آن‌ها در ساخت اقتصادی کشوری فعالیت می‌کردند که دولت آن بر درآمدهای سرشار نفتی تکیه زده بود. هرچند برنامه‌های توسعه به‌ویژه از نیمۀ دهۀ ۱۳۳۰ خورشیدی با مداخلۀ دولت در اقتصاد جدی‌تر شد و صنایع در وهلۀ اول بیشتر بر پایۀ اعطای وام‌های صنعتی و تأسیس بانک‌های تخصصی گسترش یافتند. بنابراین بحث ما در این فصل مربوط به تأمین منابع سرمایه‌گذاری بخش خصوصی به‌طور اعم و مهندس فضل‌الله رهنما به‌طور اخص است. پاسخ به این مسئله تا حد زیادی موانع او را در گسترش شرکت پلار روشن می‌کند.»