کتاب هورلا

کتاب هورلا (به همراه ۶ داستان کوتاه و فراموش‌نشدنی از ۶ نویسنده بزرگ) اثر گی دو موپاسان و ترجمه شجاع‌ الدین شفاء مجموعه‌ای از چند داستان کوتاه است که نشر ویکتور هوگو آن را منتشر کرده است. این کتاب دربرگیرنده‌ی هفت داستان از نویسندگان مختلف اروپایی است؛ گرداب نوشته لویی شارل لاویه، قضاوت خدا نوشته گارنت رادکلیف، هورلا نوشته گی دو موپاسان، مرده‌ها خاموشند نوشته آرتور شنتسل، بخاطر عشق نوشته واندا واسیلوفسکایا، جاده نوشته ویکی باوم و شب یخبندان نوشته خواکیم آردریوس. شجاع الدین شفاء این داستان‌ها را انتخاب کرده است تا مجموعه‌ای از روایت‌های انسانی، پرتنش و اغلب تراژیک را کنار هم قرار دهد؛ روایت‌هایی که در آن‌ها عشق، انتقام، ترس، قضاوت، استعمار، فقر و وسوسه‌ی مرگ در هم تنیده شده است. در این کتاب هم با فضای استعماری رودخانه‌های پرگرداب روبه‌رو می‌شویم هم با صحراهای عربستان و رسم سنگسار، هم با جهان تب‌آلود و هذیانی ذهن بیمار راوی موپاسان. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هورلا

کتاب هورلا مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه است که شجاع‌ الدین شفاء آن‌ها را گردآوری و ترجمه کرده است و در آن چند جهان متفاوت در کنار هم قرار گرفته‌اند. داستان نخست یعنی گرداب نوشته‌ی لویی شارل لاویه از خلال رابطه‌ی یک مأمور گمرک فرانسوی با دختر جوان مالزیایی به نام بادی و سپس با دختر روستایی فرانسوی به نام الودی تضاد میان میل، قدرت، وفاداری و انتقام را نشان داده است. در همین داستان شجاع‌ الدین شفاء با حفظ جزئیات فضاهای استعماری از خانه‌های چوبی لائوس تا قایق‌های باریک روی رودخانه و دهکده‌های کنار گارون در فرانسه تضاد دو جهان را کنار هم نشان داده است. 

در ادامه کتاب هورلا داستان قضاوت خدا نوشته‌ی گارنت رادکلیف قرار گرفته است که ماجراهایش در صحراهای عربستان جنوبی و میان قبیله‌ی عودالی رخ می‌دهد. در این داستان یک کشیش انگلیسی و یک افسر ارتش بریتانیا با رسم قضاوت با سنگ روبه‌رو می‌شوند؛ رسمی که در آن متهم را تا گردن در شن زنده‌به‌گور می‌کنند و مردم قبیله با پرتاب تعداد معینی سنگ به سر او سرنوشتش را به قضاوت خدا می‌سپارند. کتاب هورلا در بخش بعدی خود به‌سراغ گی دو موپاسان می‌رود و با مقدمه‌ای کوتاه درباره‌ی زندگی و سبک او داستان مشهور هورلا را می‌آورد؛ داستانی که در قالب یادداشت‌های روزانه نوشته شده است و در آن راوی فرانسوی در خانه‌ای کنار رود سن به‌تدریج دچار نوعی ترس نامرئی و احساس حضور موجودی ناشناخته می‌شود. در این بخش موپاسان با توصیف‌های دقیق از هوا، نور، رودخانه، کشتی‌ها و تغییرات ظریف در حال‌وهوای راوی مرز میان بیماری عصبی، جنون و حضور نیرویی ماورایی را مبهم کرده است. 

شجاع‌ الدین شفاء در مقدمه‌ی کوتاه خود بر آثار موپاسان به رئالیسم تند و بی‌پرده‌ی او، نقش پررنگ زنان در داستان‌هایش و پیوند میان زندگی شخصی نویسنده و فضای تب‌آلود هورلا اشاره کرده است. کنار هم قرارگرفتن داستان‌هایی از لاویه، رادکلیف و موپاسان در کتاب هورلا مجموعه را به نوعی سفر میان جغرافیاها و ذهنیت‌های مختلف تبدیل کرده است؛ از عربستان تا فرانسه، از عشق و انتقام تا جنون و ترس نامرئی. هر داستان با لحن و جهان خاص خود، اما با محوریت موقعیت‌های مرزی انسان‌ها در برابر مرگ، قضاوت، قدرت و ناشناخته‌ها پیش رفته است.

خلاصه داستان هورلا

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

در کتاب هورلا هر داستان بر محور یک موقعیت بحرانی بنا شده است که شخصیت‌ها را در لبه‌ی انتخاب، مرگ یا دگرگونی قرار می‌دهد. در گرداب نوشته‌ی لویی شارل لاویه ماجرا با معامله‌ای ظاهراً ساده آغاز می‌شود؛ لواور، مأمور گمرک و قاچاقچی فرانسوی، دختر جوان مالزیایی به نام بادی را که پیش‌تر او را به قیمت ده هزار فرانک خریده است به همکارش مارسیال بارت می‌فروشد. بادی ابتدا در نقش کنیز و معشوقه‌ی بومی وارد زندگی بارت می‌شود اما به‌تدریج رابطه‌ای عاطفی و انسانی میان آن دو شکل می‌گیرد. بارت در مرخصی به فرانسه بازمی‌گردد، در دهکده کودکی‌اش دوباره با دختر قایقران، الودی، روبه‌رو می‌شود و این بار عشقی تازه در او ریشه می‌دواند؛ عشقی که به ازدواج رسمی آن دو می‌انجامد. بازگشت بارت و الودی به لائوس، حضور هم‌زمان بادی و همسر فرانسوی و شکل‌گیری دوستی عمیق میان دو زن داستان را از مثلثی ساده فراتر می‌برد. بادی که از سوی لواور تحقیر شده و از سوی بارت کنار گذاشته شده است در عین حال با مهربانی و وفاداری جان الودی را در بیماری نجات می‌دهد و به نزدیک‌ترین دوست او تبدیل می‌شود. حادثه‌ای در قایق در میانه‌ی گرداب‌های رود مکونگ به مرگ الودی می‌انجامد و راوی ثانوی داستان مأمور گمرکی که ماجرا را نقل می‌کند این پرسش را پیش می‌کشد که آیا این یک تصادف بوده یا انتقام آگاهانه‌ی بادی؟ 

در داستان قضاوت خدا نوشته‌ی گارنت رادکلیف محور داستان رسم سنگسار قبیله‌ی عودالی در عربستان جنوبی است. توملینسن، کشیش جوان انگلیسی، در سفر تبلیغی خود به این منطقه زلیخا و علی را در حال رقصی آیینی دیده است؛ رقصی که بعدها می‌فهمد بازنمایی قضاوت با سنگ است. یک سال بعد او همراه سرهنگ گرانت، افسر ارتش بریتانیا، دوباره به همان قریه بازمی‌گردد و درمی‌یابد که همین دو جوان عاشق به‌خاطر فرار از ازدواج اجباری زلیخا با تاجری ثروتمند به مرگ با سنگ محکوم شده‌اند. قضاوت خدا در این داستان به‌ظاهر واگذاری سرنوشت متهمان به اراده الهی است؛ اگر سنگ‌ها به سرشان نخورد بی‌گناه‌ هستند. کشیش با وحشت و درماندگی دعا می‌کند تا معجزه‌ای رخ دهد، درحالی‌که گرانت با منطق استعمارگرانه‌ی خود نمی‌خواهد آشکارا در رسم قبیله دخالت کند. 

نقطه‌ی چرخش داستان آن‌جاست که می‌فهمیم سرهنگ با تعیین پاداش مالی برای سنگ‌هایی که به هدف نخورند عملاً مردم را به خطاکردن تشویق کرده است؛ به این ترتیب همه‌ی سنگ‌ها عمداً از بالای سر دو جوان می‌گذرند و قضاوت خدا به نفع آن‌ها تمام می‌شود، بی‌آنکه ظاهر قانون قبیله‌ شکسته شود. کشیش که ابتدا از مستجاب‌نشدن دعایش ناامید شده بود در پایان درمی‌ماند که این نجات را باید به حساب مکر انسان بگذارد یا رحمت خدا. 

کتاب قبل از داستان هورلا ابتدا زندگی و سبک موپاسان را معرفی کرده است؛ نویسنده‌ای رئالیست، تند و بی‌پرده، شیفته‌ی توصیف بدن و میل و در عین حال گرفتار بیماری عصبی و سایه‌ی جنون. داستان هورلا در قالب دفترچه یادداشت‌های روزانه‌ی راوی آغاز می‌شود. راوی در خانه‌ای کنار رود سن در فضایی سرشار از نور، آب و کشتی‌ها ابتدا از یک روز مطبوع و آرام می‌نویسد اما خیلی زود نشانه‌های اضطراب ظاهر می‌شود؛ تب خفیف، بی‌خوابی، احساس خطر نامعلوم، ترس از شب و تختخواب. او به پزشک مراجعه می‌کند، دارو می‌گیرد، اما حس می‌کند نیرویی نامرئی در اطرافش حضور دارد و به‌تدریج بر او مسلط می‌شود. 

موپاسان در این یادداشت‌ها با طرح پرسش‌هایی درباره‌ی محدودیت حواس انسان و امکان وجود موجوداتی نامرئی در پیرامون ما مرز میان توهم و واقعیت را مخدوش کرده است. راوی نمی‌داند با بیماری عصبی روبه‌رو است یا با موجودی واقعی که او را می‌مکد و اراده‌اش را می‌گیرد؛ موجودی که نامش را هورلا می‌گذارد. در ادامه‌ی داستان این تردید و ترس شدت می‌گیرد و به نقطه‌ای می‌رسد که راوی دیگر به خود و جهان اطراف اعتماد ندارد و هر چیز عادی از نسیم کنار رودخانه تا حرکت کشتی‌ها می‌تواند آغاز حمله‌ای تازه از سوی نیرویی ناشناخته باشد.

چرا باید کتاب هورلا را بخوانیم؟

کتاب هورلا چند دلیل متمایز برای خواندن دارد. نخست این‌که مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه از نویسندگان مختلف را در یک جلد گرد آورده است و به این ترتیب امکان مقایسه‌ی چند جهان داستانی متفاوت را فراهم کرده است؛ از رئالیسم استعماری و تلخ لاویه در گرداب تا فضای قبیله‌ای و آیینی رادکلیف در قضاوت خدا و جهان تب‌آلود و ذهنی موپاسان در هورلا. این تنوع خواندن کتاب را به سفری میان جغرافیاها، فرهنگ‌ها و لحن‌های گوناگون تبدیل کرده است. دوم این‌که در هر داستان انسان در موقعیتی مرزی قرار گرفته است؛ بادی میان عشق و انتقام، بارت میان دو جهان و دو نوع عشق، زلیخا و علی میان قانون قبیله و خواست دل، کشیش میان ایمان و تردید و راوی موپاسان میان عقل و جنون. 

این موقعیت‌های مرزی امکان هم‌ذات‌پنداری و تأمل درباره‌ی انتخاب‌ها، مسئولیت و پیامدهای آن‌ها را فراهم کرده است. سوم این‌که کتاب هورلا از خلال داستان‌ها به‌طور غیرمستقیم به موضوعاتی مثل استعمار، خریدوفروش انسان، خشونت آیینی، عدالت قبیله‌ای، ترس‌های نامرئی و شکنندگی روان انسان پرداخته است بی‌آنکه به بحث نظری مستقیم وارد شود. خواننده از دل روایت‌ها با این مسائل روبه‌رو می‌شود و می‌تواند برداشت خود را شکل دهد. در نهایت حضور مقدمه‌ی کوتاه درباره‌ی موپاسان و قرارگرفتن هورلا در کنار داستان‌های دیگر امکان دیدن این اثر مشهور در زمینه‌ای گسترده‌تر را فراهم کرده است؛ زمینه‌ای که در آن ترس و جنون فردی با خشونت و بی‌رحمی ساختارهای اجتماعی و سیاسی در داستان‌های دیگر کتاب در گفت‌وگو قرار می‌گیرد.

خواندن کتاب هورلا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب هورلا به کسانی پیشنهاد می‌شود که به داستان کوتاه و به‌ویژه روایت‌های فشرده و پرتنش علاقه دارند. این کتاب همچنین به خوانندگانی پیشنهاد می‌شود که دوست دارند در قالب داستان با موضوعاتی مثل استعمار، روابط قدرت، عشق‌های نامتعارف، انتقام، خشونت آیینی و مرز میان عقل و جنون روبه‌رو شوند. دانشجویان و علاقه‌مندان ادبیات فرانسه و اروپای قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم نیز می‌توانند از کنار هم قرارگرفتن موپاسان، لاویه و رادکلیف در این مجموعه برای شناخت بهتر فضای فکری و ادبی آن دوره استفاده کنند.