کتاب شیوه رندی

کتاب شیوه رندی (رازهایی از زبان حافظ) نوشته‌ی فرید انتظاری اثری است که نشر سنجاق آن را منتشر کرده است. نویسنده در این کتاب نه به‌دنبال یک تحقیق دانشگاهی درباره حافظ است و نه قصد دارد همه‌ی ابعاد شعر او را تفسیر کند؛ بلکه بر تجربه‌ی شخصی و سال‌ها هم‌نشینی با دیوان حافظ تکیه کرده است تا از دل غزل‌ها، «طرز نگاه» و «شیوه‌ی زیستن» رندانه را بیرون بکشد. متن کتاب بر پایه‌ی خواندن مداوم حافظ، مرور شرح‌ها و تأمل در جهان فکری او شکل گرفته و تلاش کرده است از خلال این همراهی طولانی، طرحی نسبتاً منسجم از رندی حافظ و پیام‌های زیستی آن ارائه کند. در این اثر، رند حافظ به‌عنوان انسانی میان زمین و آسمان تصویر شده است؛ کسی که نه در زهد خشک منجمد می‌شود و نه در خوش‌باشی سطحی گم، بلکه در میانه‌ی شادی و غم، عقل و عشق، امید و یأس، رهایی و مسئولیت، معنای زندگی را جست‌وجو می‌کند. نویسنده با مرور سیر تاریخی واژه‌ی «رند» از متون کهن تا اوج آن در شعر حافظ، و سپس با واکاوی نسبت رندی با زهد، نهادهای دینی و اجتماعی، اخلاق فردی و جمعی، می‌کوشد رندی را به‌عنوان نوعی آگاهی، نقد و شیوه‌ی زیستن توضیح دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شیوه رندی

کتاب شیوه رندی نوشته‌ی فرید انتظاری با پیشگفتاری مفصل آغاز می‌شود که در آن نویسنده صریحاً توضیح می‌دهد این نوشته حاصل حدود دو دهه همراهی با دیوان حافظ و یادداشت‌برداری‌های پراکنده‌ای است که بعدها به طرحی منسجم تبدیل شده است. در همان آغاز، رند حافظ به‌عنوان انسانی معرفی شده که در میانه‌ی دوگانه‌هایی مثل روح و جسم، آسمان و زمین، قناعت و نیاز، معنا را جست‌وجو می‌کند و از افراط و تفریط می‌گریزد. سپس کتاب در فصل «رند در گذر زمان: از خاک تا افلاک» مسیر معنایی واژه‌ی «رند» را از متون تاریخی و ادبی کهن دنبال می‌کند؛ از رند مزدور و بی‌کرامت در تاریخ بیهقی تا رندیِ وارسته در شعر سنایی، عاشقِ فارغ از ننگ و نام در عطار، دوچهره‌ی نکوهیده و ستوده در آثار سعدی و رندِ عاشق و خرابات‌نشین در خواجوی کرمانی، تا سرانجام رندِ آزاداندیش و پاک‌باز در غزل‌های حافظ. در این بخش، نمونه‌های متعددی از ابیات شاعران مختلف آورده شده تا نشان داده شود چگونه یک واژه‌ی تحقیرآمیز به تدریج به فلسفه‌ی زیستن بدل شده است. کتاب شیوه رندی در ادامه، رندی حافظ را در چند محور اصلی دنبال می‌کند. در فصل «رند در برابر زهد» تقابل رند با زاهد، واعظ، محتسب و فقیه بررسی شده و نشان داده شده است که در دیوان حافظ، زهدِ ریاکارانه و زهدِ خشکِ بی‌معرفت هر دو نقد شده‌اند و در برابر آن، رندی و مستی به‌عنوان راهی برای تجربه‌ی حقیقت و بی‌ریایی قرار گرفته است. فصل «رند و آینه نقد» رند را به‌عنوان منتقد زمانه معرفی می‌کند و نقدهای او را در چهار سطح می‌گشاید: نقدهای حکومتی (شاه، دیوان، قاضی، محتسب)، نقد نهادها و مظاهر عقیدتی ـ اجتماعی (خانقاه، مسجد، مدرسه، صومعه، میخانه، خرابات)، نقد رفتارهای اخلاقی و اجتماعی (عالِم، زاهد، فقیه، شیخ، واعظ، صوفی، توانگران، سودجویان مال وقف، ناصح) و نقد صفات شخصی (صبر، خدمت به خلق، اعتمادبه‌طاعت، زهد خشک، نفاق و ریا، خوشنامی، گناه و بخشایش). در فصل پایانیِ نقل‌شده، با عنوان «رند و آینه عذر» رندِ عذرپذیر و بخشنده تصویر شده است؛ رندی که از بیت‌هایی چون «جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه» تا «زاهد ار راه به رندی نبرد، معذور است» نوعی تساهلِ برخاسته از معرفت را صورت‌بندی می‌کند و عذر را نتیجه‌ی دانایی می‌داند، نه سستی اخلاقی.

خلاصه کتاب شیوه رندی

نویسنده در شیوه رندی ابتدا نشان می‌دهد که رندی در شعر فارسی از یک برچسب اجتماعی منفی به تدریج به مفهومی معرفتی و اخلاقی تبدیل شده است. در بخش «رند در گذر زمان» با مرور نمونه‌هایی از بیهقی، سنایی، عطار، سعدی، خواجو و سپس حافظ، این تحول را پی می‌گیرد: رندِ بیهقی مزدوری است که در برابر زر، سنگ بر حقیقت می‌افکند؛ سنایی با نقد زهد ظاهری و دین معامله‌گرانه، رندی را به وارستگی از اسباب و ظواهر نزدیک می‌کند؛ عطار رند را در طریقت عشق می‌نشاند و او را فارغ از ننگ و نام و خیر و شر ظاهری می‌بیند؛ سعدی در نثر، رند را هرزه و مزاحم می‌نامد اما در غزل، غلام همت رندان پاکباز است؛ خواجو رندی را به خرابات و پیر مغان پیوند می‌زند؛ و حافظ در نهایت، رند را به فلسفه‌ی زیستن بدل می‌کند: انسانی آزاداندیش، عاشق، جسور و در عین حال آگاه به مسئولیت. در فصل «رند در برابر زهد» کتاب نشان می‌دهد که حافظ زهد را در دو صورت نقد کرده است: زهد ریاکارانه‌ی زاهدانِ جلوه‌فروش و زهد خشک و بی‌ذوقی که از دنیا روی می‌گرداند اما از معرفت و عشق بی‌بهره است. در برابر این دو، رندی و مستی در دیوان حافظ نماد بی‌ریایی، شهود و تجربه‌ی زنده‌ی حقیقت‌اند. نویسنده با استناد به ابیاتی مانند «واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می‌کنند» و «باده نوشی که در او روی و ریایی نبود» نشان می‌دهد که برای حافظ، ارزش در یگانگی ظاهر و باطن است، نه در صورت عبادت. بخش مفصل «رند و آینه نقد» رند را به‌عنوان آینه‌ای برای نقد قدرت و نهادها و اخلاق فردی ترسیم می‌کند. در نقدهای حکومتی، حافظ به گذرا بودن قدرت شاهان، ظلم اقتصادی، بی‌عدالتی قضایی و ریاکاری محتسب می‌تازد و معیار اصلی را «اثرگذاری اخلاقی» صاحبان قدرت می‌داند. در نقد نهادها، خانقاه، مسجد، مدرسه و صومعه وقتی به آشیانه‌ی ریا تبدیل شوند، از قداست می‌افتند و در مقابل، میخانه و خرابات اگر محل صدق و عشق باشند، به کعبه‌ی جان بدل می‌شوند. در نقد رفتارها، چهره‌هایی چون عالمِ بی‌عمل، زاهد، فقیه، شیخ، واعظ، صوفیِ ریاکار، توانگر بی‌رحم، سودجوی مال وقف و ناصح بی‌عمل، یک‌به‌یک در آینه‌ی رندی دیده می‌شوند و در برابرشان، معیارهایی چون عمل، تواضع، بخشش، وفای به عهد و پرهیز از تزویر قرار می‌گیرد. در بخش «نقد صفات شخصی» کتاب نشان می‌دهد که رندی حافظ بر صبر، بردباری، خدمت به خلق، بی‌اعتمادی به طاعتِ آمیخته با خودبینی، پرهیز از زهد خشک، نفی نفاق و ریا، عبور از وسواس خوشنامی و نگاه مهربان به گناه و بخشایش استوار است. ابیاتی مانند «حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج»، «ای صاحب کرامت شکرانه‌ی سلامت»، «مباش در پی آزار و هر چه خواهی کن» و «لطف خدا بیشتر از جرم ماست» برای توضیح این محور به‌کار رفته‌اند. در فصل «رند و آینه عذر» رند به مرتبه‌ای می‌رسد که به‌جای داوری، عذر می‌پذیرد؛ جنگ هفتاد و دو ملت را ناشی از ندیدن حقیقت می‌داند، زاهدِ ناآشنا با رندی را معذور می‌شمارد و حتی در برابر ناتوانی دلِ عاشق، زبان به توجیه می‌گشاید. پیام مرکزی کتاب این است که از دل شعر حافظ می‌توان نوعی شیوه‌ی زیستن آگاه، آزاد، نقاد و در عین حال مهربان و عذرپذیر را بازخوانی کرد که رندی نام دارد.

چرا باید کتاب شیوه رندی را بخوانیم؟

شیوه رندی برای کسانی که می‌خواهند از حافظ فقط غزل‌خوانی و فال‌گرفتن فراتر بروند و به جهان فکری او نزدیک شوند، تصویری نسبتاً روشن از رندی به‌عنوان یک «شیوه‌ی زیستن» ترسیم کرده است. این کتاب نشان می‌دهد که رند حافظ صرفاً شخصیتی در برابر زاهد نیست، بلکه انسانی است که در میانه‌ی تضادها زندگی می‌کند، از ریا و نفاق می‌گریزد، قدرت و نهادهای مقدس‌نما را نقد می‌کند و در عین حال به صبر، خدمت به خلق، بخشایش و عذرپذیری پایبند است. خواندن این اثر کمک می‌کند سیر تاریخی واژه‌ی «رند» از متون کهن تا حافظ دیده شود و تفاوت رندی با بی‌قیدی و لاابالی‌گری روشن‌تر گردد. همچنین ساختار کتاب که رندی را در نسبت با زهد، قدرت سیاسی، نهادهای دینی، رفتارهای اخلاقی و صفات شخصی بررسی کرده است، امکان می‌دهد شعر حافظ به‌عنوان منبعی برای اندیشیدن به اخلاق فردی و اجتماعی امروز فهم شود. تمرکز مداوم بر ابیات حافظ و تحلیل آن‌ها، خواننده را با شبکه‌ای از مفاهیم مانند زهد، میخانه، خرابات، خوشنامی، گناه، رحمت و عذر آشنا می‌کند و نشان می‌دهد چگونه این مفاهیم در کنار هم، یک دستگاه فکری منسجم می‌سازند که می‌توان از آن برای بازاندیشی در کیفیت زیستن، آزادی درونی و نسبت میان دین، اخلاق و نقد اجتماعی بهره گرفت.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن شیوه رندی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به شعر حافظ علاقه دارند و می‌خواهند از سطح لذت زبانی به لایه‌های فکری و اخلاقی غزل‌ها نزدیک شوند؛ به دانشجویان و علاقه‌مندان ادبیات فارسی و عرفان که در پی درک دقیق‌تری از مفهوم رندی و نسبت آن با زهد، قدرت و اخلاق‌اند؛ به کسانی که دغدغه‌ی ریا، نفاق دینی، نقد نهادهای مقدس‌نما و بازاندیشی در معنویت و آزادی درونی دارند؛ و به خوانندگانی که می‌خواهند از خلال شعر حافظ درباره‌ی صبر، بخشایش، خدمت به خلق و عذرپذیری تأمل کنند.

بخشی از کتاب شیوه رندی

«رند در گذر زمان: از خاک تا افلاک رند، واژه‌ای است که از خاک کوچه‌ها برخاسته و در بلندای معنا به پرواز درآمده است. در آغاز، «رند» نامی بود برای بی‌قیدان و لاابالیان، کسانی که از هنجار اجتماعی می‌گریختند و در چشم عموم بی‌آبرو و هرزه‌گرد شمرده می‌شدند. اما گذر زمان، این واژه خاکی را شست و در زبان شاعران، چهره‌ای از حقیقت یافت. در متون کهن، «رند» تصویری تیره دارد. ابوالفضل بیهقی در «تاریخ بیهقی» هنگام ذکر اعدام حسنک وزیر می‌نویسد: «… آواز دادند که سنگ دهید. هیچ‌کس دست به سنگ نمی‌کرد و همه زار می‌گریستند، خاصه نشابوریان. پس مشتی رند را زر دادند که سنگ زنند و مَرد خود مُرده بود…» در این روایت، رند نه شاعر است و نه عارف، بلکه مزدوری بی‌نام است که در برابر زر، سنگ در دامن حقیقت می‌افکند. رندِ بیهقی نماد انسانی فروافتاده است؛ انسانی که از کرامت تهی شده و از معنا بی‌خبر است. چند دهه بعد، در شعر سنایی غزنوی، این واژه رنگی دیگر می‌گیرد. سنایی از نخستین شاعرانی است که رند را از حاشیه‌ی تهمت و لاابالی‌گری برمی‌دارد و به عرصه‌ی معنا و آگاهی نزدیک می‌کند. او هرچند گاه واژه‌ی «رند» را به‌صراحت به کار نمی‌برد، اما با نقد زهدِ ظاهری، نفی خرم‌نشینی و عبور از دینِ معامله‌گرانه، به‌روشنی همان ویژگی‌ها و جایگاه معرفتیِ رند را صورت‌بندی می‌کند؛ چنان‌که می‌گوید: «هر چه اسبابست آتش در زن و خرّم نشین رندی و ناداشتی به روز رستاخیز را» در نگاه سنایی، رندی نه فسق است و نه بی‌دینی؛ رندی یعنی وارستگی از تعلقات و آزادی از اسباب و ظواهر. رندِ سنایی انسانی است که از تزویر زهد عبور کرده و حقیقت را بی‌واسطه یافته است.»