کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد

کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد نوشته‌ علی‌ اصغر سالاری و گروه پژوهشی جاده‌ی ولایت، اثری است که به قنات‌های شاخص ایران و جایگاه آن‌ها در میراث جهانی می‌پردازد. نشر راویان میراث کهن این اثر را منتشر کرده است. این کتاب با الهام از شعار همایش‌های قنات در شهرهای کویری، سراغ ۱۱ قنات ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو رفته و آن‌ها را از زاویه‌ی تاریخ، معماری، جغرافیا و نقششان در حیات شهرها و روستاها معرفی کرده است. متن کتاب در کنار توصیف‌های تاریخی و فنی، به آمارهایی مانند طول قنات‌ها، تعداد میله‌چاه‌ها، عمق مادرچاه‌ها و سطح اراضی آبیاری‌شده نیز توجه کرده است و درعین‌حال ردّپای روایت‌های سفرنامه‌نویسان، پژوهشگران و گزارش‌های رسانه‌ای را هم در خود دارد. در این اثر، قنات‌هایی مانند قصبه‌ی گناباد، بلده‌ی فردوس، باغ زارچ یزد، حسن‌آباد مهریز، گوهرریز جوپار، قنات‌های دوقلوی اکبرآباد و قاسم‌آباد، مون اردستان، ابراهیم‌آباد اراک، وزوان و مزدآباد اصفهان در فصل‌های جداگانه بررسی شده‌اند. در پایان نیز بخش‌هایی درباره‌ی روند ثبت جهانی قنات‌ها، آمار قنات‌های ایران، تاریخچه‌ی پیدایش و گسترش فن قنات و چالش‌های امروز این سازه‌ها آمده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد

کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد با تمرکز بر ۱۱ قنات ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، تصویری فشرده از تاریخ و مهندسی آب در ایران ارائه کرده است. علی‌اصغر سالاری به‌عنوان مؤلف و گردآورند با کمک گروه پژوهشی جاده‌ی ولایت، متن را بر پایه‌ی گزارش‌های سازمان میراث فرهنگی، کمیسیون ملی یونسکو، دانشگاه‌ها، سایت‌های خبری و همایش قنات یزد تنظیم کرده است. 

این کتاب در ۱۱ فصل به سراغ قنات‌های قصبه‌ی گناباد، بلده‌ی فردوس، باغ زارچ یزد، حسن‌آباد مهریز، آسیاب آبی میرزا نصرالله مهریز، گوهرریز جوپار، قنات‌های دوقلوی اکبرآباد و قاسم‌آباد بروات، مون اردستان، ابراهیم‌آباد اراک، وزوان و مزدآباد اصفهان می‌رود. در هر فصل، هم داده‌های فنی مانند طول قنات، تعداد میله‌چاه‌ها، عمق مادرچاه و میزان آبدهی آمده و هم جایگاه قنات در شکل‌گیری و تداوم سکونتگاه‌ها، باغ‌ها، آسیاب‌ها و شبکه‌های کشاورزی توضیح داده شده است. 

کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد اثر علی‌ اصغر سالاری و گروه پژوهشی جاده‌ی ولایت در فصل‌های پایانی از سطح معرفی تک‌تک قنات‌ها فراتر رفته و به تصویر بزرگ‌تر می‌پردازد: روند ثبت جهانی این ۱۱ قنات در یونسکو، استدلال‌هایی که نمایندگان کشورها در حمایت از این پرونده مطرح کرده‌اند و اینکه چرا قنات‌ها نماد مدیریت عادلانه و مردمی منابع آب معرفی شده‌اند، سپس آمار کلی قنات‌های فعال ایران، طول کوره‌ها و میله‌چاه‌ها و جایگاه ایران به‌عنوان خاستگاه اصلی این فناوری مرور شده است.

بخش پیدایش و گسترش قنات، دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی منشأ قنات، نقش امپراتوری هخامنشی، جاده‌ی ابریشم و مسیرهای مدیترانه‌ای و صحرایی در گسترش این فناوری را کنار هم می‌آورد. در ادامه، گزارش‌هایی از روزنامه‌ی همشهری و گفت‌وگو با مدیر مرکز بین‌المللی قنات درباره‌ی بحران چاه‌های مجاز و غیرمجاز، قانون فوت قنات، دشواری احیای قنات‌های خشک‌شده و برنامه‌های مرمت و لایروبی قنوات در اسناد توسعه‌ی کشور آمده است.

خلاصه کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد

کتاب قنات رگهای زمین را می‌ گشاید چاه خون آن را می‌ مکد با مقدمه‌ی ناشر آغاز می‌شود و هدف آن را آگاهی‌بخشی به دانشجویان و مجریان صنعت آب و مشارکت در احیای قنات‌ها معرفی می‌کند. در مقدمه‌ی گردآورنده نیز تأکید شده که عنوان کتاب از شعار همایش‌های قنات در شهرهای کویری گرفته شده و تمرکز اصلی بر ۱۱ قنات ثبت‌شده در میراث جهانی یونسکو است، قنات‌هایی که حاصل تلاش چند هزارساله‌ی انسان‌ها در ایران‌ هستند و در برابر تهدید حفر چاه‌های غیرمجاز قرار دارند.

فصل اول به قنات قصبه‌ی گناباد می‌پردازد، قدیمی‌ترین و پرآب‌ترین قنات جهان با قدمتی حدود ۲۵۰۰ سال، مادرچاهی بیش از ۳۰۰ متر عمق، حدود ۳۷۰ حلقه‌ی چاه و طولی بیش از ۳۳ کیلومتر که نقش مهمی در شکل‌گیری شهر گناباد داشته است. فصل دوم قنات بلده‌ی فردوس را معرفی می‌کند. فصل سوم قنات باغ زارچ یزد را به‌عنوان طولانی‌ترین قنات ایران با حدود ۸۰ کیلومتر طول بررسی می‌کند که به مسجد جامع یزد پیوند دارد و دارای شاخه‌های شور، شیرین و ابراهیم‌خوییدکی است. فصل چهارم قنات حسن‌آباد مهریز را بازمانده‌ی دوره‌ی اسلامی می‌داند که به‌دلیل کیفیت بالای آب و نبود لایه‌های نمکی و گچی اهمیت دارد و آب آن به مناطق گسترده‌تری از یزد نیز می‌رسد.

فصل پنجم به آسیاب آبی میرزا نصرالله مهریز در باغ جهانی پهلوان‌پور می‌پردازد. فصل ششم قنات گوهرریز جوپار کرمان را معرفی می‌کند، قناتی ۷۵۰ ساله با آبیاری حدود ۳۳۰ هکتار زمین که از گسل تغذیه می‌شود و زیستگاه ماهی سفید کور است و حتی توجه پژوهشگران خارجی مانند آنتونی اسمیت را جلب کرده است. فصل هفتم قنات‌های دوقلوی اکبرآباد و قاسم‌آباد بروات بم را بررسی می‌کند که هر دو متعلق به مردم روستا بوده و زمین‌های کشاورزی منطقه را سیراب می‌کنند و به‌دلیل ساختار دوقلو در فهرست جهانی ثبت شده‌اند. فصل هشتم قنات دوطبقه مون اردستان را معرفی می‌کند که در دو طبقه مستقل، بدون تداخل جریان آب دارد.

فصل نهم قنات ابراهیم‌آباد اراک را قناتی منحصربه‌فرد با مادرچاه عمیق، حدود ۳۰۰ حلقه چاه و شبکه‌ی آبیاری گسترده معرفی می‌کند که ساختار پیچیده‌ای دارد. فصل دهم قنات وزوان را با سدهای زیرزمینی و امکان ذخیره‌سازی آب در دریاچه‌ی قنات و رهاسازی فصلی آن توضیح می‌دهد. فصل یازدهم نیز قنات مزدآباد اصفهان را با طول حدود ۱۸ کیلومتر و عمق زیاد معرفی می‌کند که ویژگی‌هایی شبیه رودخانه‌ی زیرزمینی و غار دارد.

در ادامه، کتاب به روند ثبت جهانی ۱۱ قنات ایرانی و نقش آن‌ها در توسعه‌ی پایدار و مدیریت آب در اقلیم خشک می‌پردازد، سپس درباره‌ی خاستگاه قنات، دیدگاه ایرانی‌بودن آن در کنار نظریه‌های دیگر، مسیرهای گسترش در جهان و تفاوت آن با دیگر سامانه‌های آب‌رسانی باستانی بحث می‌کند. در پایان نیز گزارش‌هایی درباره‌ی تخریب قنات‌ها به‌دلیل حفر چاه‌ها، قوانین مربوط به قنات‌های خشک و برنامه‌های مرمت و احیای آن‌ها در اسناد توسعه‌ی کشور ارائه شده است.

چرا باید کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد را بخوانیم؟

کتاب قنات رگهای زمین را می‌ گشاید و چاه خون آن را می‌ مکد برای کسانی که می‌خواهند تصویری یکجا از مهم‌ترین قنات‌های ثبت‌شده‌ی ایران داشته باشند، یک نقشه‌ی فشرده و منظم ارائه می‌کند. هر قنات در فصل جداگانه معرفی شده و اطلاعاتی مانند طول، عمق مادرچاه، تعداد چاه‌ها، میزان آبدهی و سطح اراضی آبیاری‌شده در کنار نقش آن در شکل‌گیری شهر یا روستا آمده است و امکان مقایسه‌ی آن‌ها را فراهم می‌کند.

کتاب در کنار داده‌های فنی، به لایه‌های تاریخی و فرهنگی نیز پرداخته است، از سفرنامه‌ی ناصرخسرو و روایت آنتونی اسمیت درباره‌ی قنات گوهرریز جوپار تا روش تقسیم آب فنجانی در بلده و افسانه‌های مربوط به بانی قنات مون. در بخش‌های پایانی هم موضوعات معاصر مانند بحران آب، چاه‌های مجاز و غیرمجاز، قانون فوت قنات و برنامه‌های احیا و لایروبی مطرح شده و پیوندی میان میراث قنات و چالش‌های امروز ایجاد کرده است.

خواندن کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های مهندسی آب، جغرافیا، برنامه‌ریزی شهری و روستایی، معماری و میراث فرهنگی پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به علاقه‌مندان به سفر و گردشگری فرهنگی، راهنمایان تور، فعالان محیط‌زیست و کسانی که دغدغه‌ی مدیریت آب در مناطق خشک ایران را دارند، پیشنهاد می‌شود.