کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد

کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید وچاه خون آن را می مکد نوشته‌ی علی‌اصغر سالاری و گروه پژوهشی جاده‌ی ولایت اثری است که به قنات‌های شاخص ایران و جایگاه آن‌ها در میراث جهانی می‌پردازد. نشر راویان میراث کهن آن را منتشر کرده است. این کتاب با الهام از شعار همایش‌های قنات در شهرهای کویری، سراغ ۱۱ قنات ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو رفته و آن‌ها را از زاویه‌ی تاریخ، معماری، جغرافیا و نقششان در حیات شهرها و روستاها معرفی کرده است. متن کتاب در کنار توصیف‌های تاریخی و فنی، به آمارهایی مانند طول قنات‌ها، تعداد میله‌چاه‌ها، عمق مادرچاه‌ها و سطح اراضی آبیاری‌شده نیز توجه کرده است و در عین حال ردّ پای روایت‌های سفرنامه‌نویسان، پژوهشگران و گزارش‌های رسانه‌ای را هم در خود دارد. در قنات رگهای زمین را می گشاید وچاه خون آن را می مکد، قنات‌هایی مانند قصبه‌ی گناباد، بلده‌ی فردوس، باغ زارچ یزد، حسن‌آباد مهریز، گوهرریز جوپار، قنات‌های دوقلوی اکبرآباد و قاسم‌آباد، مون اردستان، ابراهیم‌آباد اراک، وزوان و مزدآباد اصفهان در فصل‌های جداگانه بررسی شده‌اند. در پایان نیز بخش‌هایی درباره‌ی روند ثبت جهانی قنات‌ها، آمار قنات‌های ایران، تاریخچه‌ی پیدایش و گسترش فن قنات و چالش‌های امروز این سازه‌ها آمده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد

کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید وچاه خون آن را می مکد با تمرکز بر ۱۱ قنات ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، تصویری فشرده از تاریخ و مهندسی آب در ایران ارائه کرده است. علی‌اصغر سالاری به‌عنوان مؤلف و گردآورنده، متن را بر پایه‌ی گزارش‌های سازمان میراث فرهنگی، کمیسیون ملی یونسکو، دانشگاه‌ها، سایت‌های خبری و همایش قنات یزد تنظیم کرده است. ساختار کتاب از مقدمه‌ی ناشر و مقدمه‌ی گردآورنده آغاز می‌شود و سپس در یازده فصل به سراغ قنات‌های قصبه‌ی گناباد، بلده‌ی فردوس، باغ زارچ یزد، حسن‌آباد مهریز، آسیاب آبی میرزا نصرالله مهریز، گوهرریز جوپار، قنات‌های دوقلوی اکبرآباد و قاسم‌آباد بروات، مون اردستان، ابراهیم‌آباد اراک، وزوان و مزدآباد اصفهان می‌رود. در هر فصل، هم داده‌های فنی مانند طول قنات، تعداد میله‌چاه‌ها، عمق مادرچاه و میزان آبدهی آمده و هم جایگاه قنات در شکل‌گیری و تداوم سکونتگاه‌ها، باغ‌ها، آسیاب‌ها و شبکه‌های کشاورزی توضیح داده شده است. کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید وچاه خون آن را می مکد در فصل‌های پایانی از سطح معرفی تک‌تک قنات‌ها فراتر رفته و به تصویر بزرگ‌تر می‌پردازد: روند ثبت جهانی این ۱۱ قنات در یونسکو، استدلال‌هایی که نمایندگان کشورها در حمایت از این پرونده مطرح کرده‌اند، و این‌که چرا قنات‌ها «نماد مدیریت عادلانه و مردمی منابع آب» معرفی شده‌اند. سپس آمار کلی قنات‌های فعال ایران، طول کوره‌ها و میله‌چاه‌ها، و جایگاه ایران به‌عنوان خاستگاه اصلی این فناوری مرور شده است. بخش «پیدایش و گسترش قنات» دیدگاه‌های مختلف درباره‌ی منشأ قنات، نقش امپراتوری هخامنشی، جاده‌ی ابریشم و مسیرهای مدیترانه‌ای و صحرایی در گسترش این فناوری را کنار هم می‌آورد. در ادامه، گزارش‌هایی از روزنامه‌ی همشهری و گفت‌وگو با مدیر مرکز بین‌المللی قنات درباره‌ی بحران چاه‌های مجاز و غیرمجاز، قانون «فوت قنات»، دشواری احیای قنات‌های خشک‌شده و برنامه‌های مرمت و لایروبی قنوات در اسناد توسعه‌ی کشور آمده است. کتاب در انتها با ذکر منابع و فهرست دیگر آثار پژوهشی گروه جاده‌ی ولایت بسته می‌شود.

خلاصه کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد

کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید وچاه خون آن را می مکد از مقدمه‌ی ناشر شروع می‌شود؛ جایی که هدف اثر «آگاهی‌بخشی به دانشجویان و مجریان صنعت آب» و مشارکت در احیای قنات‌ها معرفی شده است. در مقدمه‌ی گردآورنده، تأکید شده که عنوان کتاب از شعار همایش‌های قنات در شهرهای کویری گرفته شده و تمرکز اصلی بر ۱۱ قنات ثبت‌شده در میراث جهانی یونسکو است؛ قنات‌هایی که حاصل تلاش میلیون‌ها انسان در طول تاریخ چند هزارساله‌ی ایران دانسته شده‌اند و در برابر تهدید حفر چاه‌های غیرمجاز قرار گرفته‌اند. در فصل اول، قنات قصبه‌ی گناباد به‌عنوان قدیمی‌ترین و پرآب‌ترین قنات جهان معرفی شده است؛ قناتی با قدمت حدود ۲۵۰۰ سال، مادرچاهی با عمق بیش از ۳۰۰ متر، حدود ۳۷۰ حلقه چاه و طول کانال بیش از ۳۳ کیلومتر. نقل قولی از ناصرخسرو درباره‌ی قناتی با ۷۰۰ گز عمق و چهار فرسنگ طول، در کنار یافته‌های باستان‌شناسی، این قنات را به دوره‌ی هخامنشی پیوند می‌دهد و نشان می‌دهد چگونه در منطقه‌ای بیابانی، تنها منبع آب پایدار بوده و زمینه‌ی رشد شهر گناباد را فراهم کرده است. فصل دوم به قنات بلده‌ی فردوس می‌پردازد؛ کاریزی با ۱۵ رشته قنات و چند چشمه‌ی جوشان که آب‌های سطحی را جمع‌آوری و در یک شاه‌جوی متمرکز می‌کند. این قنات، شکل‌گیری و ماندگاری شهر فردوس و روستاهای باغستان بالا و پایین و اسلامیه را ممکن کرده و بیش از دو هزار هکتار زمین کشاورزی و صدها قلعه‌باغ را سیراب می‌کند. در این فصل، هم به قدمت ساسانی قنات اشاره شده و هم به روش سنتی تقسیم آب «فنجانی» که در گزارش پایانی کتاب دوباره شرح داده می‌شود. در فصل سوم، قنات باغ زارچ یزد به‌عنوان طولانی‌ترین قنات ایران با حدود ۸۰ کیلومتر مسیر و ده‌ها حلقه چاه معرفی شده است. متن به پیوند این قنات با مسجد جامع یزد، استفاده‌ی تاریخی از آب آن برای وضو، سه شاخه‌ی شور، شیرین و ابراهیم‌خوییدکی و کاهش شدید آبدهی به‌علت حفر بی‌رویه‌ی چاه‌های عمیق می‌پردازد. پایاب‌ها و جوی‌های متعدد وابسته به شاخه‌ی شیرین، و ثبت ملی و تلاش برای ثبت جهانی، در کنار تهدید فاضلاب و خشکسالی، تصویری از فرازونشیب حیات این قنات ارائه می‌کند. فصل چهارم قنات حسن‌آباد مهریز را بازمانده‌ای از دوره‌ی میانی اسلامی معرفی کرده است؛ قناتی با آبدهی مناسب، عمق کم کانال و کیفیت بالای آب به‌دلیل نبود لایه‌های گچی و نمکی در مسیر. این قنات پنج شاخه دارد و آب آن علاوه‌بر باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی مهریز، به دشت‌های میبد و اردکان و مرکز استان نیز می‌رسد. فصل پنجم بر آسیاب آبی میرزا نصرالله مهریز تمرکز دارد؛ آسیابی قاجاری در باغ جهانی پهلوان‌پور که آب قنات دهنو حسن‌آباد از آن عبور می‌کند و مرمت و احیای آن در سال‌های اخیر شرح داده شده است. در فصل ششم، قنات گوهرریز جوپار کرمان به‌عنوان قناتی ۷۵۰ ساله با طول بیش از سه کیلومتر و آبیاری حدود ۳۳۰ هکتار زمین معرفی شده است. ویژگی مهم آن تغذیه از گسل و زیستگاه بودن برای ماهی سفید کور و جانوران دیگر است. روایت سفر آنتونی اسمیت، جانورشناس انگلیسی، و کتاب او با عنوان ماهی سفید کور در ایران، و بازگشت دوباره‌اش به جوپار و قنات گوهرریز، نشان می‌دهد این قنات چگونه توجه پژوهشگران خارجی را هم جلب کرده است. فصل هفتم به قنات‌های دوقلوی اکبرآباد و قاسم‌آباد بروات در بم می‌پردازد؛ دو قنات روستایی با طول و عمق متفاوت که هر دو به اهالی روستا تعلق دارند و ده‌ها هکتار زمین کشاورزی را سیراب می‌کنند. «دوقلو بودن» این دو قنات یکی از دلایل ثبت آن‌ها در فهرست جهانی عنوان شده است. فصل هشتم قنات دوطبقه‌ی مون اردستان را بررسی می‌کند؛ قناتی که در هر طبقه‌اش آب مستقل جریان دارد و آب دو طبقه با هم تداخل نمی‌کند. در این فصل، هم به ثبت ملی قنات و هم به روایت‌های مختلف درباره‌ی بانی آن، از کاوه‌ی آهنگر تا مقنی یزدی، اشاره شده است. فصل نهم قنات ابراهیم‌آباد اراک را «قنات منحصر به فرد جهان» می‌نامد و بر شکل مخروطی مادرچاه، عمق بیش از ۱۰۰ زرع، حدود ۳۰۰ حلقه چاه و آبیاری بیش از ۹۶ هکتار زمین تأکید کرده است. این فصل علاوه‌بر تاریخ‌گذاری قنات به قرون ۶ و ۷ هجری، به معماری داخلی، آب‌انبار حاج رضا قلی، بادگیرها، شاخه‌های فرعی «رونا» و «فوشد» و مسیر قنات از ارتفاعات هفتاد قله تا روستا می‌پردازد. فصل دهم قنات وزوان را با سدهای زیرزمینی‌اش معرفی می‌کند؛ جایی که امکان بستن دریچه‌ی خروجی در زمستان و ذخیره‌ی آب در «دریاچه‌ی قنات» و سپس رهاسازی آن در بهار، به‌عنوان ویژگی خاص این سازه توضیح داده شده است. فصل یازدهم به قنات مزدآباد اصفهان اختصاص دارد؛ قناتی با طول حدود ۱۸ کیلومتر و عمق نزدیک به ۱۰۰ متر در بخش‌های نزدیک مادرچاه که هم به رودخانه‌ای زیرزمینی و هم به غار استالاکتیتی شبیه شده است. در ادامه، کتاب از سطح معرفی تک‌تک قنات‌ها فاصله می‌گیرد و روند ثبت ۱۱ قنات ایرانی در فهرست میراث جهانی را مرور می‌کند؛ از جلسه‌ی کمیته‌ی میراث جهانی در استانبول تا استدلال‌هایی که درباره‌ی نقش قنات‌ها در توسعه‌ی پایدار، مدیریت عادلانه‌ی آب و سازگاری با اقلیم خشک مطرح شده است. بخش «پیدایش و گسترش قنات» دیدگاه غالب درباره‌ی ایرانی‌بودن منشأ قنات و نقل قولی از پولیبیوس درباره‌ی امتیاز پنج نسل حق کشت به کسانی که آب را به زمین‌های خشک می‌رساندند را کنار دیدگاه‌های تازه‌تر درباره‌ی نقش جنوب عربستان قرار داده است. سپس مسیرهای گسترش قنات در مدیترانه، صحرا، جاده‌ی ابریشم و شرق آسیا، و تفاوت قنات با دیگر تونل‌های آبرسانی باستانی توضیح داده شده است. در بخش‌های پایانی، گزارش‌های روزنامه‌ی همشهری درباره‌ی تخریب قنات‌ها به‌دلیل حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز، قانون «فوت قنات» و نبود سازوکار روشن برای احیای قنات‌های اعلام‌شده به‌عنوان خشک، و همچنین برنامه‌های مرمت و لایروبی قنوات در اسناد توسعه‌ی کشور آمده است. کتاب با چند بیت درباره‌ی مقنی و رگ‌های گشوده‌ی کوه، و فهرست منابع و دیگر آثار پژوهشی گروه جاده‌ی ولایت پایان می‌یابد.

چرا باید کتاب قنات رگهای زمین را می گشاید چاه خون آن را می مکد را بخوانیم؟

قنات رگهای زمین را می گشاید وچاه خون آن را می مکد برای کسانی که می‌خواهند تصویری یک‌جا از مهم‌ترین قنات‌های ثبت‌شده‌ی ایران داشته باشند، یک نقشه‌ی فشرده و منظم فراهم کرده است. هر قنات در فصل جداگانه‌ای معرفی شده و اطلاعاتی مانند طول، عمق مادرچاه، تعداد میله‌چاه‌ها، میزان آبدهی، سطح اراضی آبیاری‌شده و نقش آن در شکل‌گیری شهر یا روستا کنار هم آمده است؛ در نتیجه خواننده می‌تواند تفاوت‌ها و شباهت‌های این سازه‌ها را در مقیاس ملی ببیند. این کتاب علاوه‌بر داده‌های فنی، به لایه‌های تاریخی و فرهنگی قنات‌ها هم پرداخته است؛ از سفرنامه‌ی ناصرخسرو و روایت آنتونی اسمیت درباره‌ی گوهرریز جوپار تا شیوه‌ی تقسیم آب فنجانی در بلده و افسانه‌های مربوط به بانی قنات مون. در فصل‌های پایانی، بحث‌های امروز درباره‌ی بحران آب، چاه‌های مجاز و غیرمجاز، قانون فوت قنات و برنامه‌های احیا و لایروبی، به متن افزوده شده و پیوندی میان میراث کهن و چالش‌های معاصر برقرار کرده است. برای کسانی که به مدیریت منابع آب، میراث جهانی، جغرافیای ایران یا سفر به شهرهای کویری علاقه‌مند هستند، این کتاب می‌تواند هم منبع اطلاعات پایه و هم الهام‌بخش برای جست‌وجوی بیشتر باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

قنات رگهای زمین را می گشاید وچاه خون آن را می مکد به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های مهندسی آب، جغرافیا، برنامه‌ریزی شهری و روستایی، معماری و میراث فرهنگی پیشنهاد می‌شود. همچنین به علاقه‌مندان سفر و گردشگری فرهنگی، راهنمایان تور، فعالان محیط‌زیست و کسانی که دغدغه‌ی مدیریت آب در مناطق خشک ایران را دارند، پیشنهاد می‌شود این کتاب را بخوانند.