کتاب ایران واج

کتاب ایران واج نوشته‌ی علی‌اکبر دربندی اثری است که نشر سنجاق آن را منتشر کرده است و به‌دنبال ارائه‌ی تصویری فشرده اما پیوسته از تاریخ ایران، از نخستین نشانه‌های حضور انسان در فلات ایران تا پایان دوره‌ی ساسانی است. نویسنده در مقدمه توضیح داده است که این متن ابتدا برای استفاده‌ی شخصی نوشته شده و سپس با ویرایش و تکمیل، به شکل مجموعه‌ای قابل ارائه درآمده است؛ به همین دلیل ساختار کتاب بیش از آنکه آکادمیک و پرارجاع باشد، شبیه یک مرور منظم و طبقه‌بندی‌شده بر مهم‌ترین دوره‌ها، اقوام و سلسله‌های ایرانی است. در این اثر، از پیشینه‌ی سکونت انسان در ایران و غارها و محوطه‌های باستانی مانند قلعه‌کرد، شهر سوخته، تپه‌ی سیلک، غارهای هفتگانه‌ی خرم‌آباد و سنگ‌نگاره‌های تیمره شروع شده و سپس به تمدن ایلام، ورود آریایی‌ها، شکل‌گیری باورهای دینی و اجتماعی آنان و بعد به‌صورت گام‌به‌گام به سلسله‌های اساطیری، مادها، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان پرداخته شده است. متن کتاب ترکیبی از روایت تاریخی، نقل دیدگاه پژوهشگران مختلف و گاهی توضیح‌های تفسیری نویسنده است و در بسیاری از بخش‌ها، نام‌ها، تاریخ‌ها، جغرافیا و ساختارهای سیاسی و اجتماعی هر دوره به‌طور فهرست‌وار و منظم کنار هم آمده است. ایران واج برای کسانی که می‌خواهند در یک مسیر خطی، از «پیش از تاریخ» تا پایان ایران باستان را یک‌جا مرور کنند، یک نقشه‌ی کلی فراهم کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ایران واج

کتاب ایران واج با تمرکز بر روایت علی‌اکبر دربندی از تاریخ ایران، از همان ابتدا تکلیف خود را روشن کرده است: یک مرور فشرده، پیوسته و تا حد امکان بی‌قضاوت بر سیر شکل‌گیری سرزمین و هویت تاریخی ایران. نویسنده در مقدمه تأکید کرده است که هدف، ارائه‌ی «آشنایی ابتدایی» است نه تحلیل‌های مفصل، به همین دلیل ساختار کتاب بر پایه‌ی حرکت زمانی و تقسیم‌بندی دوره‌ای شکل گرفته است. متن از «پیشینه‌ی سکونت انسان در ایران» آغاز می‌شود؛ از غار قلعه‌کرد قزوین و دندان‌های نئاندرتال تا شهر سوخته، تپه‌ی سیلک، غارهای هفتگانه‌ی خرم‌آباد و سنگ‌نگاره‌های تیمره، و نشان می‌دهد که فلات ایران یکی از کهن‌ترین زیستگاه‌های انسان بوده است. سپس تمدن ایلام با مرکزیت شوش و چغازنبیل معرفی شده، طول عمر ۲۶۰۰ ساله‌ی آن، خط ایلامی، آثار هنری و نقش ایلامیان در شکل‌گیری نخستین دولت‌های سازمان‌یافته در ایران توضیح داده شده است. در ادامه، نویسنده به‌سراغ ورود آریایی‌ها، معنای واژه‌ی «اَیرانَ وَاِجَ»، ریشه‌ی نام ایران، تقسیم‌بندی اقوام هندواروپایی، باور به خیر و شر، ارواح خوب و بد، عناصر چهارگانه و قانون «اَرته» می‌رود و از دل همین بحث، به پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک و احترام به طبیعت در فرهنگ ایرانی می‌رسد. در بخش میانی کتاب ایران واج، روایت از سطح باورها و اسطوره‌ها به سمت ساختارهای اجتماعی و سیاسی حرکت می‌کند: جایگاه زن در خانواده‌ی آریایی، سه طبقه‌ی روحانیون، جنگاوران و برزگران، شکل حکومت ملوک‌الطوایفی، اصطلاحاتی مانند ویس، گئو و ده‌یو، و سپس سلسله‌های اساطیری پیشدادیان و کیانیان با پادشاهانی چون کیومرث، هوشنگ، تهمورث، جمشید، ضحاک، فریدون، منوچهر، کیقباد، کیکاووس، کیخسرو، گشتاسپ و همای. نویسنده در این بخش، هم روایت شاهنامه‌ای را بازگو کرده و هم گاهی پیوندهایی با دیدگاه پژوهشگرانی مانند حسن پیرنیا و اردشیر خدادادیان برقرار کرده است. پس از این دوره‌ی اساطیری، کتاب به «شروع تاریخ مستند ایران» می‌رسد: مادها و چهار پادشاه اصلی‌شان (دیاکو، فرورتیش، هووخشتره، ایشتوویگو)، سپس هخامنشیان از کوروش بزرگ تا داریوش سوم، با توضیح درباره‌ی ساتراپی‌ها، زبان فارسی باستان و آرامی، دین دربار، منشور کوروش، تخت جمشید و ساختار بوروکراتیک. در ادامه، سلوکیان و فضای هلنیستی، سپس اشکانیان با تأکید بر ساختار نیمه‌فدرال، زبان پارتی و نبرد حران، و در پایان ساسانیان از اردشیر بابکان تا شاپور یکم و شاپور دوم معرفی شده‌اند. در سراسر کتاب، نویسنده کوشیده است ضمن حفظ لحن گزارشی، گاهی با مثال‌های محلی مانند روایت غار کیخسرو در شازند، پیوندی عاطفی میان تاریخ و جغرافیای امروز برقرار کند.

خلاصه کتاب ایران واج

ایران واج در محتوا یک خط سیر نسبتاً پیوسته از «انسان اولیه در فلات ایران» تا «پایان شاهنشاهی ساسانی» ترسیم کرده است و در هر ایستگاه، بیش از هر چیز به سه محور توجه دارد: چه کسانی در این سرزمین می‌زیستند، چگونه حکومت می‌کردند و چه ردپایی از خود به‌جا گذاشته‌اند. کتاب با پیشاتاریخ آغاز می‌شود: قدمت حضور انسان در ایران تا حدود ۴۵۵ هزار سال (و احتمالاً ۶۰۰ هزار سال) در غار قلعه‌کرد، دندان‌های نئاندرتال، شهر سوخته به‌عنوان یک دولت‌شهر پیشرفته‌ی ۵ هزار ساله، تپه‌ی سیلک با قدمت ۷۵۰۰ تا ۸۰۰۰ سال، غارهای هفتگانه‌ی خرم‌آباد و سنگ‌نگاره‌های ۴۰ هزار ساله‌ی تیمره. این بخش نشان می‌دهد که ایران نه فقط گذرگاه، بلکه محل سکونت طولانی‌مدت انسان بوده و همین تداوم، زمینه‌ی تمدن‌های بعدی را فراهم کرده است. سپس تمدن ایلام با مرکزیت شوش و چغازنبیل، خط مستقل، هنر و دین خاص خود و نقش آن در انتقال میراث معماری و واژگانی به دوره‌های بعدی معرفی می‌شود. در گام بعد، کتاب به ورود آریایی‌ها و معنای «اَیرانَ وَاِجَ» می‌پردازد، ریشه‌ی نام ایران را در واژه‌ی «اَیریا» (نجیب، آزاده) جست‌وجو می‌کند و تقسیم‌بندی اقوام هندواروپایی را بر اساس دیدگاه پیرنیا و نقد خدادادیان می‌آورد. باور به ارواح خوب و بد، پیوند جشن‌ها با چرخه‌ی طبیعت، تقدس آب و خاک و آتش و باد، قانون «اَرته» و زایش سه‌گانه‌ی پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک، و نیز احترام به طبیعت و شیوه‌ی برخورد با جسد (دخمه‌ها) در این بخش توضیح داده شده است. نویسنده از این جهان‌بینی به‌سوی شکل‌گیری خانواده، جایگاه زن، مالکیت، سه طبقه‌ی اجتماعی و ساختار ملوک‌الطوایفی حرکت می‌کند و سپس سلسله‌های اساطیری پیشدادیان و کیانیان را به‌عنوان بازتاب همین ذهنیت جمعی روایت می‌کند. از این‌جا به بعد، کتاب وارد تاریخ مستند می‌شود: مادها به‌عنوان نخستین دولت ایرانی با چهار پادشاه اصلی، ساخت هگمتانه، اتحاد با بابل و سقوط آشور؛ سپس هخامنشیان با کوروش، کمبوجیه، داریوش بزرگ، خشایارشا و جانشینانشان، همراه با توضیح درباره‌ی ساتراپی‌ها، راه شاهی، زبان فارسی باستان و آرامی، منشور کوروش، کتیبه‌ی بیستون، نقش رستم و تخت جمشید. پس از سقوط هخامنشیان به‌دست اسکندر، کتاب دوره‌ی سلوکیان را با تأکید بر زبان یونانی کوینه، شهرسازی هلنیستی و تدریجی تضعیف این دودمان مرور می‌کند و بعد به اشکانیان می‌رسد: ساختار نیمه‌فدرال، زبان و خط پارتی، تنوع دینی، نبرد حران و تقابل طولانی با روم. در پایان، ساسانیان به‌عنوان اوج و فرجام ایران باستان معرفی می‌شوند؛ از اردشیر بابکان و نبرد هرمزدگان تا شاپور یکم و اسارت والریان، نقش تیسفون، رسمی‌شدن مزدیسنا، زبان پارسی میانه و در نهایت زمینه‌های ضعف ناشی از جنگ‌های طولانی و بحران‌های داخلی. در مجموع، کتاب تصویری لایه‌لایه از این ایده ارائه کرده است که تاریخ ایران، ترکیبی از تداوم‌های فرهنگی و گسست‌های سیاسی است.

چرا باید کتاب ایران واج را بخوانیم؟

ایران واج برای کسانی که می‌خواهند در یک مسیر واحد، از نخستین نشانه‌های حضور انسان در فلات ایران تا پایان دوره‌ی ساسانی را ببینند، یک نقشه‌ی کلی فراهم کرده است. متن کتاب نه وارد جزئیات تخصصی می‌شود و نه درگیر بحث‌های نظری پیچیده است، بلکه با لحن گزارشی و پیوسته، دوره‌ها را پشت سر هم می‌چیند تا تصویر بزرگ‌تری از «ایران به‌عنوان یک سرزمین تاریخی» شکل بگیرد. یکی از ویژگی‌های شاخص این اثر، کنار هم نشاندن سه لایه است: محوطه‌های باستانی (غارها، تپه‌ها، شهرها)، سلسله‌ها و پادشاهان، و باورها و ساختارهای اجتماعی. خواننده در یک فصل با غار قلعه‌کرد و شهر سوخته آشنا می‌شود، در فصل دیگر با قانون اَرته، عناصر چهارگانه و جایگاه زن در جامعه‌ی آریایی، و در فصل بعد با ساتراپی‌های هخامنشی، نبرد حران اشکانیان یا اسارت والریان به‌دست شاپور. این ترکیب باعث می‌شود تاریخ فقط فهرست پادشاهان نباشد و پیوندی میان جغرافیا، اسطوره، دین و سیاست دیده شود. ویژگی دیگر کتاب، استفاده از روایت‌های مختلف و اشاره به دیدگاه پژوهشگرانی مانند حسن پیرنیا، اردشیر خدادادیان و دیگران است؛ نویسنده در عین حال تلاش کرده است از قضاوت ارزشی و جانبداری سیاسی پرهیز کند و بیشتر نقش گردآورنده و مرتب‌کننده‌ی اطلاعات را داشته باشد. حضور مثال‌های محلی مانند داستان غار کیخسرو در شازند نیز به متن حال‌وهوای عینی‌تری داده است و نشان می‌دهد که اسطوره‌ها چگونه در نام‌گذاری شهرها و باورهای امروز ادامه یافته‌اند. برای کسانی که می‌خواهند قبل از ورود به منابع تخصصی‌تر، یک تصویر کلی و زمان‌مند از تاریخ ایران باستان داشته باشند، این کتاب می‌تواند نقطه‌ی شروع مناسبی باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان و علاقه‌مندان تاریخ ایران که به‌دنبال یک مرور کلی از پیشاتاریخ تا پایان ساسانیان هستند، ایران واج پیشنهاد می‌شود. به خوانندگانی که می‌خواهند پیش از رفتن سراغ منابع تخصصی، یک تصویر خطی و منظم از دوره‌های اصلی، اقوام، زبان‌ها و ساختارهای سیاسی ایران به‌دست آورند نیز خواندن این کتاب پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی که به باستان‌شناسی ایران، اسطوره‌شناسی ایرانی و پیوند میان شاهنامه و تاریخ علاقه دارند، این اثر می‌تواند دیدی مقدماتی و منسجم بدهد.

بخشی از کتاب ایران واج

«آریایی ها در سرزمینی زندگی می کردند که آن را اَیرانَ وَاِجَ (ائیریانم وئژو) یعنی سرزمین آریایی می نامیدند و بر اساس نوشته های اوستا مملکتی بود بسیار خوش آب و هوا و دارای زمین های حاصلخیز و بارور، ولی ارواح بد به ناگاه زمین را سرد کردند و چون امکان کشت و به دست آوردن خوراک از بین رفت شروع به مهاجرت ازآن نمودند. با توجه به این متون به تعبیر کارشناسان دانش جغرافیا واقلیم شناسان این سرزمین باید بخشی از آذربایجان تا دامنهٔ سلسله کوههای قفقاز باشد. نام ایران از نام نژاد آریایی گرفته شده است چرا که آریایی ها خود را اَیریا می نامیدند که به معنی نجیب، باوفا، میهمان نواز و آزاده است؛ این نام در ابتدا به شکل اَیران تلفظ می شده است و سپس به اِیران تبدیل شده و سر انجام به ایران تغییر یافته است هرچند تاریخ ما همانطور که اشاره شد تنها تاریخ آریایی ها نیست اما به واسطه وجود حافظه تاریخی یی که در خاطر ما ثبت شده است هر گاه نام آریا برده می شود؛ هر ایرانی به روزگاری سفر می کند که پر است از فراز و نشیب ها و همچنین رویای شیرینی از نیاکان مان و افسانه ها و داستان‌هایی در ذهن مان تداعی می شود، چون جمشید، کیخسرو، رستم، آرش و دیگران که البته برخی از آنها دارای واقعیت تاریخی نیز می باشند. بر سرزمین و مردمان ایران روزگاران فراوانی گذشته است و اشک‌ها و لبخند های فراوانی در یادمان نقش بسته است که یاد کردن از همه آنها صفحات و سطور فراوان می‌خواهد و زمانی بس دراز برای نوشتن و خواندن آن. آریایی ها دسته ای از مردمان هندو اروپایی هستند که این مردمان در زمانهای بسیار دور زندگی مشترکی داشته اند و سپس از یکدیگر جدا شده یک شاخه به اروپا رفتند و شاخه ای دیگر به سمت جنوب یعنی فلات ایران مهاجرت نمودند. در کل مردمان هندو اروپایی به هشت شاخه تقسیم میشوند: ۱ - آریایی ۲- یونان و مقدونی ۳- ژرمنی ۴ - آلبانیایی ۵ - ایتالیایی ۶- سلتی (بومی های اروپای غربی) ۷ - ارمنی ۸ - لیتوانی و اسلاوی آریایی ها پس از جدا شدن از مردمان هندو اروپایی و مهاجرت به جنوب چندین سال زندگی مشترک داشته و سپس شاخه ایرانی به غرب و شاخه هندی به هند مهاجرت کردند.»