کتاب امام حسین (ع) (جلد اول)

کتاب امام حسین (ع) (جلد اول) نوشته‌ی عباس رهبری و به‌کوشش انتشارات عالی‌نگار منتشر شده است. نویسنده که عضو هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان است این جلد را به «زندگینامه و دوران نخست (تا پایان خلافت عثمان)» اختصاص داده و کوشیده است با تکیه‌بر منابع معتبر تاریخی، حدیثی و رجالی، تصویری مستند و تحلیلی از زندگی امام حسین از ولادت تا پایان خلافت خلیفه‌ی سوم ارائه کند. ساختار اثر هم‌زمان دو مسیر را پیش می‌برد: از یک‌سو زندگینامه‌ی گام‌به‌گام امام حسین در بستر تحولات سیاسی و اجتماعی صدر اسلام روایت شده و از سوی دیگر، مبانی نظری پژوهش مانند تعریف مفاهیم کلیدی، معرفی منابع و نقد آن‌ها و تبیین جایگاه معنوی و سیاسی امام در تاریخ اسلام توضیح داده شده است. در این کتاب، علاوه‌بر شرح وقایع زندگی امام حسین از کودکی در دامان پیامبر تا حضور در دوره‌ی خلفای سه‌گانه، به موضوعاتی مانند معنویت حسینی، مفهوم امامت، نقش اهل‌بیت در رهبری فکری و سیاسی جامعه، و نیز تاریخ‌نگاری واقعه‌ی عاشورا و مقاتل پرداخته شده است. فهرست مفصل فصل‌ها و زیرعنوان‌ها نشان می‌دهد که نویسنده به‌دنبال پوشش‌دادن هم‌زمان ابعاد تاریخی، اعتقادی، اجتماعی و منبع‌شناختی موضوع بوده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب امام حسین (ع) (جلد اول)

کتاب امام حسین (ع) (جلد اول) با تمرکز بر «زندگینامه و دوران نخست (تا پایان خلافت عثمان)» نوشته‌ی عباس رهبری، از همان آغاز با یک «سرآغاز» و «پیشگفتار» مفصل، جایگاه سیره‌ی اهل‌بیت به‌ویژه امام حسین را در میراث مکتوب اسلامی توضیح می‌دهد و چهار انگیزه‌ی عاطفی، اعتقادی، سیاسی و علمی برای پرداختن به این حوزه را برمی‌شمارد. در ادامه، نویسنده ضمن معرفی طرح چهارجلدی مجموعه‌ی امام حسین ۲ (تاریخ؛ حماسه؛ پیام)، جایگاه این جلد را در کنار جلدهای بعدی مشخص کرده است: جلد دوم از خلافت علوی تا پایان حکومت بنی‌امیه، جلد سوم از مدینه تا کربلا و تحلیل تاریخی عاشورا، و جلد چهارم از اسارت تا ابدیت و پیامدهای قیام. در همین بخش، رهبری بر این نکته تأکید کرده است که سیره‌ی امام حسین نقطه‌ی پیوندی میان دو جریان اصلی فکری جهان اسلام (شیعه و سنی) است و تاریخ‌نگاری منصفانه درباره‌ی ائمه می‌تواند به تقریب مذاهب کمک کند. کتاب امام حسین (ع) (جلد اول) در بدنه‌ی اصلی خود با «فصل ۱: کلیات پژوهش» آغاز می‌شود و تا «فصل ۹: جمع‌بندی دوران نخست» پیش می‌رود. در فصل کلیات، اهمیت بحث، ضرورت بررسی جایگاه معنوی و سیاسی امام حسین، پیشینه‌ی تحقیق، و نقد و بررسی منابع مورد استفاده به‌تفصیل آمده است. نویسنده در این بخش، طی زیرعنوان‌های متعدد، انواع منابع را معرفی کرده است: سیره و مغازی، کتب روایی و حدیث، منابع رجالی، آثار ملل و نحل، تاریخ ائمه، تواریخ عمومی، انساب، فتوح، مقاتل (با تفکیک مقاتل معتبر مانند مقتل ابومخنف، اللهوف، مثیرالاحزان، مقتل خوارزمی، نفس‌المهموم و نیز مقاتل کم‌اعتبار یا تحریف‌آمیز)، منابع طبقات، مطالعات جامعه‌شناسی تاریخی، منابع ادبی و فهرست‌ها. در «فصل ۲: مبانی نظری و مفاهیم» مفاهیمی چون علم، معنویت (با تبیین سه بعد باورها، ارزش‌ها و رفتارهای معنوی از منظر امام حسین)، امام و امامت، و پیشینه‌ی پژوهش‌های مرتبط با امام حسین تعریف و دسته‌بندی شده است. سپس در «بخش دوم: زندگینامه امام حسین از ولادت تا رحلت پیامبر» و «فصل ۳: ولادت، نام‌گذاری، القاب و نسب» به‌صورت جزئی به تاریخ و محل ولادت، نام و کنیه، القاب، و نسب امام حسین و نیز معرفی برادران و خواهران ایشان پرداخته شده است. فهرست کتاب نشان می‌دهد که فصل‌های بعدی به دوران پیامبر، خلافت ابوبکر، عمر و عثمان، و در پایان جمع‌بندی تاریخی این دوره اختصاص یافته‌اند.

خلاصه کتاب امام حسین (ع) (جلد اول)

در این کتاب، نویسنده ابتدا در فصل کلیات نشان می‌دهد که چرا بررسی جایگاه معنوی و سیاسی امام حسین برای فهم تاریخ اسلام ضروری است. به‌باور او، پس از رحلت پیامبر، نقش ائمه در رهبری سیاسی جامعه نادیده گرفته شد اما رهبری فکری و معنوی آنان ادامه یافت و در شکل‌گیری و گسترش تمدن اسلامی نقشی محوری داشت. در همین فصل، چهار محور برای ضرورت پرداختن به امام حسین برشمرده شده است: جلوگیری از جایگزینی تفکرات غیراسلامی به‌جای تفکر توحیدی، تحقق آرمان‌های دینی و سازمان‌دهی آموزه‌ها، نقش دین به‌عنوان عامل رشد و پویایی، و نیاز به بررسی جامع شخصیت و تأثیرات امام حسین در ابعاد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و کلامی. بخش مهمی از این فصل به نقد و معرفی منابع اختصاص دارد؛ از سیره و مغازی و کتب حدیث و رجال تا ملل و نحل، تواریخ عمومی، انساب، فتوح و مقاتل. در این‌جا، هم مقاتل معتبر معرفی شده‌اند و هم آثاری که به‌دلیل ضعف سندی و تحریف، برای پژوهش تاریخی قابل اتکا نیستند. در فصل مبانی نظری و مفاهیم، کتاب امام حسین (ع) (جلد اول) واژه‌هایی مانند «علم»، «معنویت» و «امام» را از منظر لغوی و اصطلاحی توضیح می‌دهد و سپس معنویت را از دیدگاه امام حسین در سه حوزه‌ی باورها، ارزش‌ها و رفتارها بازسازی می‌کند. شاخص‌هایی مانند خداباوری، معادباوری، امامت، آزادی‌خواهی، پاسداری از دین، اخلاص، توکل، استقامت، ایثار، عمل به تکلیف، رعایت حقوق دیگران و خدمت به خلق به‌عنوان اجزای فرهنگ معنوی حسینی معرفی شده‌اند. در ادامه، مفهوم امامت به‌عنوان ریاست عام دینی و دنیوی و منصبی الهی تبیین شده و پیشینه‌ی پژوهش‌های دانشگاهی و کتاب‌های متعدد درباره‌ی امام حسین مرور شده است تا جایگاه این اثر در میان آن‌ها روشن شود. در بخش زندگینامه، کتاب از «سرآغاز» و «پیشگفتار» وارد روایت تاریخی می‌شود. ابتدا اهمیت مطالعه‌ی سیره‌ی اهل‌بیت و به‌ویژه امام حسین در شکل‌دهی به هویت دینی و فکری جامعه اسلامی بیان می‌شود و سپس زندگی امام حسین از ولادت در مدینه تا پایان خلافت عثمان به‌صورت مرحله‌به‌مرحله دنبال می‌شود. در فصل ولادت، نام‌گذاری، القاب و نسب، اختلاف اقوال درباره‌ی سال و روز تولد، نقش پیامبر در نام‌گذاری، معنای نام و القاب امام، و جایگاه خانوادگی ایشان در میان بنی‌هاشم و قریش توضیح داده شده است. سپس نسب پدری و مادری، و فهرست برادران و خواهران امام حسین با اشاره به مادران مختلف آن‌ها آورده می‌شود. در فصل‌های بعدی که در فهرست کتاب آمده‌اند، اما متن آن‌ها در بخش‌های نقل‌شده فقط به‌صورت عنوان دیده می‌شود، قرار است جایگاه امام حسین در دوران پیامبر، سپس در دوره‌ی خلافت ابوبکر، عمر و عثمان، مواضع ایشان در برابر سیاست‌های حاکمان، و در پایان جمع‌بندی درس‌ها و زمینه‌های شکل‌گیری قیام عاشورا بررسی شود. در مجموع، پیام اصلی کتاب این است که فهم قیام عاشورا بدون شناخت دقیق دوران نخست زندگی امام حسین و بستر سیاسی و فکری آن دوره ناقص می‌ماند.

چرا باید کتاب امام حسین (ع) (جلد اول) را بخوانیم؟

این کتاب به‌جای تمرکز مستقیم بر واقعه‌ی عاشورا، بر «دوران نخست» زندگی امام حسین مکث کرده است؛ دوره‌ای که معمولاً در سایه‌ی حوادث کربلا قرار می‌گیرد. خواندن آن برای کسی که می‌خواهد بداند امام حسین در فضای واقعی سیاسی و اجتماعی صدر اسلام چگونه زیست، چه نسبتی با خلافت‌های سه‌گانه داشت و چگونه از همان آغاز در شکل‌دهی به هویت دینی جامعه نقش ایفا کرد، فرصت مناسبی فراهم می‌کند. بخش مبانی نظری و مفاهیم، امکان آشنایی با دستگاه مفهومی نویسنده درباره‌ی علم، معنویت و امامت را می‌دهد و نشان می‌دهد «معنویت حسینی» فقط یک احساس عاطفی نیست بلکه مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها و رفتارهای مشخص است. از سوی دیگر، بخش مفصل منبع‌شناسی و نقد مقاتل و تواریخ، این کتاب را به متنی آموزشی برای آشنایی با روش کار در تاریخ‌پژوهی اسلامی تبدیل کرده است. خواننده در خلال معرفی سیره‌ها، کتب حدیث، رجال، ملل و نحل، فتوح، مقاتل معتبر و نامعتبر و… با معیارهای تشخیص اعتبار منابع و شیوه‌ی استفاده‌ی تحلیلی از آن‌ها آشنا می‌شود. در بخش زندگینامه نیز، تمرکز بر جزئیات ولادت، نام‌گذاری، القاب، نسب و شبکه‌ی خویشاوندی امام حسین، زمینه‌ی فهم بهتر جایگاه اجتماعی و سیاسی ایشان را فراهم کرده است. ترکیب این سه لایه – مبانی نظری، منبع‌شناسی و زندگینامه‌ی تاریخی – باعث شده این جلد هم برای مطالعه‌ی عمومی جدی و هم برای استفاده‌ی پژوهشی قابل توجه باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های تاریخ اسلام، الهیات، معارف اسلامی و مطالعات شیعی پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال متنی تحلیلی درباره‌ی زندگی امام حسین تا پیش از عاشورا هستند. همچنین به علاقه‌مندان مباحث سیره‌ی اهل‌بیت، منبع‌شناسی تاریخی و کسانی که می‌خواهند تصویر دقیق‌تری از فضای سیاسی و فکری صدر اسلام و جایگاه امام حسین در آن به‌دست آورند توصیه می‌شود.