کتاب تحلیل عناصر داستانی بنی آدم محمود دولت آبادی

کتاب تحلیل عناصر داستانی بنی‌آدم محمود دولت‌آبادی نوشته‌ی حسن بساک و زهرا قاسمی اثری پژوهشی درباره مجموعه داستان بنی‌آدم است که نشر عالی‌نگار آن را منتشر کرده است. نویسندگان در این کتاب با تکیه‌بر مبانی نظری ادبیات داستانی، به سراغ شش داستان کوتاه این مجموعه رفته‌اند و آن‌ها را از زاویه‌ی عناصر پیرنگ و عناصر داستان بررسی کرده‌اند. متن با مروری نسبتاً مفصل بر جایگاه زبان و ادبیات فارسی آغاز می‌شود، از شاهنامه و مثنوی تا آثار نویسندگان معاصر را در یک خط سیر تاریخی کنار هم می‌نشاند و سپس به‌تدریج به ادبیات داستانی امروز و نقش نویسندگانی چون صادق هدایت، جلال آل‌احمد، هوشنگ گلشیری و محمود دولت‌آبادی می‌رسد. در ادامه، مباحث نظری ادبیات داستانی، قصه، رمان، داستان کوتاه، پیرنگ و عناصر ساختاری آن، شخصیت و شخصیت‌پردازی، زاویه‌ی دید، فضا، لحن، سبک و تکنیک به‌صورت طبقه‌بندی‌شده توضیح داده شده است. پس از این بخش نظری، کتاب وارد تحلیل دقیق داستان‌های مجموعه بنی‌آدم می‌شود و برای هر داستان، اجزای پیرنگ و عناصر داستانی را جداگانه استخراج و در قالب متن تحلیلی، جدول و نمودار ارائه می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تحلیل عناصر داستانی بنی آدم محمود دولت آبادی

کتاب تحلیل عناصر داستانی بنی‌آدم محمود دولت‌آبادی با تمرکز بر مجموعه شش‌گانه‌ی بنی‌آدم نوشته‌ی محمود دولت‌آبادی شکل گرفته است و حسن بساک و زهرا قاسمی در آن کوشیده‌اند این مجموعه را در بستر گسترده‌تری از ادبیات فارسی و ادبیات داستانی معاصر قرار دهند. متن با مقدمه‌ای آغاز می‌شود که زبان فارسی را به‌عنوان گنجینه‌ی حکمت، اخلاق، عرفان، دین و فلسفه معرفی کرده است و از شاهنامه، مثنوی، تاریخ بیهقی، سیاست‌نامه، قابوس‌نامه و دیوان حافظ و سعدی به‌عنوان «کلیدهای فرهنگ و تمدن ایرانی» یاد می‌کند. سپس مسیر داستان‌نویسی جدید در ایران از دوره‌ی پس از مشروطیت تا نویسندگانی چون جمال‌زاده، هدایت، چوبک، بزرگ علوی، گلستان، آل‌احمد، گلشیری و دولت‌آبادی مرور شده است. در همین چارچوب، نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه تحولات ادبیات داستانی غرب بر داستان‌نویسی فارسی اثر گذاشته است و دولت‌آبادی در این میان هم رمان‌های بلند مانند کلیدر را نوشته است و هم مجموعه‌های کوتاهی مانند بنی‌آدم که گاه به مرز داستانک نزدیک می‌شوند. در ادامه‌ی همین گفتار، زندگی‌نامه‌ی محمود دولت‌آبادی، مسیر کاری او از روستا تا تئاتر و داستان‌نویسی، مشاغل مختلف، ورود به نوشتن، فهرست آثار در قالب دسته‌های گوناگون (داستان کوتاه و بلند، رمان، نمایش‌نامه، فیلم‌نامه، سفرنامه، یادداشت و گزیده‌های ادبی) و نیز برخی ویژگی‌های نویسندگی او مانند توصیف‌پردازی دقیق، استفاده از زبان مردم، گرایش به ادبیات بومی و پیوند با تجربه‌ی زیسته‌ی روستایی شرح داده شده است. کتاب تحلیل عناصر داستانی بنی‌آدم محمود دولت‌آبادی در گام بعدی از سطح زندگی‌نامه و تاریخ ادبی فراتر می‌رود و وارد مباحث نظری می‌شود. در گفتار دوم، ادبیات داستانی تعریف شده و تفاوت آن با ادبیات تاریخی و گزارشی توضیح داده شده است. سپس گونه‌هایی مانند قصه، رمانس، داستان، رمان و داستان کوتاه به‌تفکیک معرفی شده‌اند؛ برای هرکدام تعریفی از منابعی چون میرصادقی، براهنی، توبیاس و دیگران آمده و ویژگی‌ها، کارکردها و تفاوت‌هایشان با هم بررسی شده است. گفتار سوم به پیرنگ و عناصر ساختاری آن اختصاص دارد: شروع، ناپایداری، گسترش، تعلیق، نقطه‌ی اوج، گره‌گشایی و پایان، همراه با توضیح انواع پیرنگ بسته و باز. گفتار چهارم به عناصر داستان مانند موضوع، درونمایه، شخصیت، زاویه‌ی دید، صحنه، لحن، فضا، زبان، سبک و تکنیک می‌پردازد و برای هرکدام تعاریف و تقسیم‌بندی‌هایی از منتقدان مختلف نقل شده است. پس از این مبانی، گفتار پنجم هسته‌ی اصلی کتاب است که در آن برای هر یک از شش داستان مجموعه بنی‌آدم (مولی و شازده، اسم نیست، یک شب دیگر، امیلیانو حسن، چوب خشک بلوط، اتفاقی نمی‌افتد) ساختار پیرنگ و عناصر داستانی به‌صورت جداگانه تحلیل شده است؛ شروع، ناپایداری، گسترش، تعلیق، نقطه‌ی اوج، گره‌گشایی و پایان هر داستان مشخص شده و سپس موضوع، درونمایه، شخصیت‌ها، زاویه‌ی دید، صحنه، لحن، فضا، زبان، سبک و تکنیک آن‌ها بررسی شده است. در پایان نیز گفتار ششم به نتیجه‌گیری اختصاص دارد و با استفاده از جدول‌های مقایسه‌ای، عناصر پیرنگ و عناصر داستان در شش داستان کنار هم قرار گرفته تا شباهت‌ها و تفاوت‌های شیوه‌ی روایت در مجموعه بنی‌آدم روشن شود.

خلاصه کتاب تحلیل عناصر داستانی بنی آدم محمود دولت آبادی

نویسندگان در تحلیل عناصر داستانی بنی‌آدم محمود دولت‌آبادی ابتدا مسئله‌ی اصلی خود را روشن کرده‌اند: این‌که عناصر پیرنگ و عناصر داستان در مجموعه بنی‌آدم چگونه به‌کار رفته است، کدام عناصر برجسته‌تر شده و این نحوه‌ی به‌کارگیری چه نسبتی با جذب مخاطب و تأثیرگذاری داستان‌ها دارد. برای پاسخ به این پرسش، کتاب دو مسیر موازی را دنبال کرده است؛ یکی تبیین نظری مفاهیم و دیگری تحلیل مصداقی شش داستان. در بخش نظری، ادبیات داستانی به‌عنوان روایتی منثور و خلاق تعریف شده که بر تخیل تکیه دارد اما با واقعیت نیز ارتباط معنادار برقرار می‌کند. قصه، رمانس، داستان، رمان و داستان کوتاه هرکدام با تعاریف و ویژگی‌های خاص خود معرفی شده‌اند؛ مثلاً قصه متکی بر حوادث خارق‌العاده و پایان خوش دانسته شده، رمانس بر ماجراهای خیالی و اغراق‌آمیز و رمان بر بازنمایی گسترده‌ی زندگی انسان‌ها در بستر جامعه. داستان کوتاه نیز به‌عنوان روایتی متمرکز با یک واقعه‌ی مرکزی و یک شخصیت اصلی توضیح داده شده که باید در یک نشست خوانده شود و «تأثیر واحد» ایجاد کند. در ادامه، پیرنگ به‌عنوان شالوده و طرح داستان تعریف شده است؛ ساختاری که حوادث را از آشفتگی بیرون می‌آورد و میان آن‌ها رابطه‌ی علّی برقرار می‌کند. دو نوع پیرنگ بسته و باز معرفی شده و سپس عناصر تشکیل‌دهنده‌ی پیرنگ به‌ترتیب توضیح داده شده است: شروع به‌عنوان نحوه‌ی ورود به ماجرا و ایجاد «وعده‌ی ضمنی» برای خواننده، ناپایداری به‌عنوان لحظه‌ی برهم‌خوردن تعادل و آغاز کشمکش، گسترش به‌صورت طرح پرسش‌ها و گره‌ها و حرکت تدریجی داستان، تعلیق به‌عنوان حالت انتظار و تردید، نقطه‌ی اوج به‌عنوان لحظه‌ی تمرکز حداکثری تنش، گره‌گشایی برای بازشدن گره‌ها و رسیدن به تعادل تازه و در نهایت پایان که می‌تواند دایره‌وار یا خطی، بسته یا باز باشد. بخش عناصر داستان نیز موضوع را به‌عنوان محور رویدادها، درونمایه را به‌عنوان فکر مسلط و نگاه نویسنده به زندگی، و شخصیت را به‌عنوان موتور حرکت داستان معرفی کرده است. انواع شخصیت‌ها (ساده و مسطح، پیچیده و کروی، ایستا، پویا، قالبی، قراردادی و نوعی) و تفاوت نقش شخصیت در داستان کوتاه و رمان توضیح داده شده است. زاویه‌ی دید، صحنه، لحن، فضا، زبان، سبک و تکنیک نیز هرکدام با تعاریف و نمونه‌های نظری همراه شده‌اند تا ابزار تحلیل داستان‌ها فراهم شود. بر این مبنا، نویسندگان به سراغ مجموعه بنی‌آدم رفته‌اند که شامل شش داستان کوتاه اجتماعی با عناوین مولی و شازده، اسم نیست، یک شب دیگر، امیلیانو حسن، چوب خشک بلوط و اتفاقی نمی‌افتد است. برای هر داستان، ابتدا ساختار پیرنگ در قالب بخش‌هایی مانند شروع، ناپایداری، گسترش، تعلیق، نقطه‌ی اوج، گره‌گشایی و پایان استخراج شده و سپس عناصر داستانی آن بررسی شده است؛ از موضوع و درونمایه تا شخصیت‌پردازی، زاویه‌ی دید، صحنه، لحن، فضا، زبان، سبک و تکنیک. در پایان، نتایج این تحلیل‌ها در جدول‌ها و نمودارهایی جمع‌بندی شده تا مشخص شود دولت‌آبادی در این مجموعه بر کدام عناصر بیش از دیگران تکیه کرده است و این انتخاب‌ها چه تصویری از شیوه‌ی نویسندگی او در داستان کوتاه به دست می‌دهد.

چرا باید کتاب تحلیل عناصر داستانی بنی آدم محمود دولت آبادی را بخوانیم؟

تحلیل عناصر داستانی بنی‌آدم محمود دولت‌آبادی برای کسانی که به خواندن داستان بسنده نمی‌کنند و می‌خواهند سازوکار درونی آن را بشناسند جذاب است. این کتاب از یک‌سو تصویری نسبتاً جامع از مفاهیم پایه‌ای ادبیات داستانی ارائه کرده است؛ از تعریف ادبیات داستانی، قصه، رمان و داستان کوتاه تا توضیح پیرنگ، انواع آن و عناصر ساختاری‌اش، و از سوی دیگر عناصر داستانی مانند موضوع، درونمایه، شخصیت، زاویه‌ی دید، فضا، لحن، زبان و سبک را به‌صورت طبقه‌بندی‌شده مرور کرده است. این ترکیب باعث شده متن هم نقش یک مرور نظری منظم را داشته باشد و هم زمینه‌ای برای تمرین تحلیل روی یک مجموعه‌ی مشخص. ویژگی دیگر این کتاب تمرکز آن بر مجموعه بنی‌آدم است؛ مجموعه‌ای که در آن دولت‌آبادی به‌جای رمان‌های بلند، به فرم‌های کوتاه‌تر رو آورده و شخصیت‌پردازی و روایت متفاوتی را آزموده است. نویسندگان نشان داده‌اند که چگونه عناصر پیرنگ در هر یک از شش داستان عمل می‌کند، تعادل اولیه چگونه برهم می‌خورد، تعلیق در کجا شکل می‌گیرد و نقطه‌ی اوج و گره‌گشایی در چه لحظاتی قرار گرفته است. این نوع خواندن، امکان مقایسه‌ی درونی داستان‌ها را فراهم کرده و در پایان با جدول‌های مقایسه‌ای، شباهت‌ها و تفاوت‌های ساختاری آن‌ها را کنار هم گذاشته است. برای کسانی که با نام‌هایی مانند میرصادقی، براهنی، مستور، بی‌نیاز و دیگران در حوزه‌ی نظریه‌ی داستان آشنا هستند، این کتاب فرصتی است تا ببینند این تعاریف و تقسیم‌بندی‌ها چگونه در مواجهه با یک متن مشخص به‌کار گرفته شده است. برای علاقه‌مندان به آثار دولت‌آبادی نیز این متن امکان می‌دهد بنی‌آدم را نه‌فقط به‌عنوان مجموعه‌ای از داستان‌های اجتماعی، بلکه به‌عنوان میدانی برای تجربه‌ی فرم و عناصر داستانی دنبال کنند و تفاوت آن را با رمان‌های بلند نویسنده بهتر ببینند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن تحلیل عناصر داستانی بنی‌آدم محمود دولت‌آبادی به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی، به‌ویژه کسانی که در حوزه‌ی داستان‌نویسی و نقد داستان کار می‌کنند، پیشنهاد می‌شود. همچنین به علاقه‌مندان جدی آثار محمود دولت‌آبادی که مایل‌اند مجموعه بنی‌آدم را از زاویه‌ی ساختار و عناصر داستانی دنبال کنند و به نویسندگان و هنرجویان داستان‌نویسی که می‌خواهند نمونه‌ای از تحلیل گام‌به‌گام پیرنگ و عناصر داستان را در یک متن فارسی معاصر ببینند، می‌تواند مفید باشد.