کتاب دودمان علوی در مازندران

کتاب دودمان علوی در مازندران نوشته‌ی یاسنت لویی رابینو و با ترجمه‌ی سیّدمحمد طاهری شهاب اثری است که به‌طور متمرکز به تاریخ حضور و فرمانروایی سادات علوی و شکل‌گیری و گسترش تشیع در ناحیه‌ی طبرستان و مازندران می‌پردازد. خانه فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است و در ابتدای آن، ناشر با یک یادداشت مفصل، جایگاه تاریخی مازندران و ضرورت بازخوانی متون قدیمی این حوزه را توضیح داده است. ساختار این کتاب بر پایه‌ی متن فرانسوی رابینو شکل گرفته اما مترجم با افزودن مقدمه‌ها، شرح‌حال‌ها، توضیحات تاریخی و زیرنویس‌های گسترده، آن را به متنی غنی‌تر و پرارجاع تبدیل کرده است. در صفحات آغازین، ابتدا یادداشتی از ناشر درباره‌ی پروژه‌ی بازچاپ متون مهم تاریخ مازندران و شیعه در ایران آمده، سپس شرح‌حال مفصل رابینو و بعد از آن بخشی با عنوان جغرافیای تاریخی مازندران قرار گرفته که زمینه‌ی مکانی و تاریخی روایت را روشن می‌کند. پس از این مقدمات، متن اصلی درباره‌ی خروج و حکومت داعیان علوی، نقش دیلمیان، سادات زیدی، خاندان‌های محلی مانند باوندیان و بادوسپانان و نیز کشاکش این نیروها با خلافت عباسی، طاهریان، صفاریان و سامانیان دنبال می‌شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دودمان علوی در مازندران

کتاب دودمان علوی در مازندران با تمرکز بر دوره‌ای پرآشوب از تاریخ شمال ایران، روایت خود را از لحظه‌ای آغاز می‌کند که مازندران در حاشیه‌ی قدرت مرکزی اما در مرکز کشمکش‌های مذهبی و سیاسی قرار دارد. یاسنت لویی رابینو در این کتاب، بر پایه‌ی منابع متعدد فارسی و عربی و آشنایی میدانی خود با گیلان و مازندران، به سراغ دوره‌ای می‌رود که در آن، کوهستان‌های البرز و جنگل‌های انبوه طبرستان به پناهگاه سادات علوی و مخالفان خلافت بغداد تبدیل شده است. در مقدمه‌ی مترجم، جایگاه ویژه‌ی مازندران در تاریخ ایران از زمان هخامنشیان تا عهد صفوی مرور شده و نشان داده شده که این ناحیه به‌سبب موقعیت جغرافیایی و روحیه‌ی جنگاور مردم کوهستان، همواره «حال جداگانه‌ای» در تاریخ ایران داشته است. در ادامه، شرح‌حال مفصل رابینو، فهرست آثار او درباره‌ی گیلان، مازندران، استرآباد، مسکوکات ایران و جغرافیای تاریخی، و نیز توضیحاتی درباره‌ی مسیر شکل‌گیری همین کتاب آمده که ابتدا به‌صورت مقالاتی در نشریات اروپایی چاپ شده و سپس به‌صورت کتاب مستقل درآمده است. کتاب دودمان علوی در مازندران در چاپ کنونی، علاوه‌بر متن رابینو، از افزوده‌های گسترده‌ی طاهری شهاب بهره می‌برد؛ او با رجوع به منابعی مانند تاریخ ابن اسفندیار، تاریخ رویان اولیاءاللّه آملی، تاریخ مرعشی، تاریخ طبری، حبیب‌السیر، روضةالصفا، عالم‌آرای عباسی، مطلع‌السعدین و آثار بارتلد، روایت رابینو را بسط داده و در بسیاری از بخش‌ها بیش از نیمی از متن را با نقل‌ها و توضیحات خود تکمیل کرده است. ساختار کتاب پس از مقدمات، با بخشی با عنوان جغرافیای تاریخی مازندران ادامه پیدا می‌کند که در آن، نام‌ها و تقسیمات قدیمی طبرستان، ریشه‌ی واژه‌ی مازندران، جایگاه شهرهایی چون آمل، ساری، بابل، گرگان، لاریجان، کلارستاق، تنکابن و دهستان‌های متعدد، و نیز نقش سلسله‌های باوندیان و بادوسپانان در این ناحیه توضیح داده شده است. کتاب دودمان علوی در مازندران در بخش اصلی خود، به‌صورت فصل‌بندی‌شده به وقایع سیاسی و مذهبی می‌پردازد. فصل‌هایی مانند «شرح حال مؤلف»، «جغرافیای تاریخی مازندران»، «خروج الداعی الکبیر حسن بن زید»، «داعی محمد بن زید بن اسمعیل حالب الحجاره»، «الداعی الصغیر حسن بن القاسم بن الحسن بن علی بن عبدالرحمن»، و سپس فصل‌هایی درباره‌ی «خانواده‌ی ماکان کاکی»، «دودمان سادات زیدی»، «سادات ملاطی بیه‌پیش»، «ذکر تسخیر دیلمستان و دفع کیایان کوشیج»، «دودمان سادات تنکابنی»، «سادات گرجیانی و گلیجانی»، «سادات مرعشی»، «دودمان کیایان جلابی»، «کیا جلالی‌ها» و «سادات هزارجریبی» نشان می‌دهد که نویسنده و مترجم، هم به سلسله‌های علوی و زیدی پرداخته‌اند و هم به خاندان‌های محلی که در پیوند با این جریان‌ها بوده‌اند. در این میان، روایت خروج و حکومت داعی الکبیر حسن بن زید، نقش دیلمیان و گیلان، جنگ‌های پیاپی با فرمانداران عباسی، طاهریان، صفاریان و سامانیان، و نیز فرازونشیب رابطه‌ی سادات با اصفهبدان باوندی و بادوسپانان، بخش مهمی از کتاب را تشکیل می‌دهد. در ادامه، کتاب به خروج ناصرالکبیر، جایگاه او در میان سادات، سال‌های انزوای او در گیلان، بازگشتش به طبرستان و سپس انتقال قدرت به داعی الصغیر حسن بن قاسم می‌پردازد. در لابه‌لای این روایت‌ها، طاهری شهاب با افزودن توضیحات جغرافیایی، تبارشناسی خاندان‌ها، نقل مراثی و اشعار، و معرفی منابع، این کتاب را به متنی تبدیل کرده که هم برای شناخت تاریخ سیاسی مازندران و هم برای پی‌گیری روند شکل‌گیری تشیع در این ناحیه قابل استفاده است.

خلاصه کتاب دودمان علوی در مازندران

کتاب دودمان علوی در مازندران از یک مقدمه‌ی تحلیلی درباره‌ی جایگاه تاریخی مازندران آغاز می‌شود؛ جایی که ناشر و مترجم توضیح می‌دهند چگونه این سرزمین، به‌سبب کوهستان‌های البرز، جنگل‌های انبوه و فاصله‌ی اندک میان کوه و دریا، همواره در برابر نفوذ قدرت‌های مرکزی مقاومت کرده و در دوره‌ی پساساسانی، به پناهگاهی برای مخالفان خلافت و سادات علوی تبدیل شده است. سپس در بخش «شرح حال مؤلف»، زندگی یاسنت لویی رابینو، حضور طولانی او در ایران، آشنایی‌اش با زبان فارسی و جغرافیای گیلان و مازندران، و فهرست مفصل آثارش در زمینه‌ی تاریخ و جغرافیای ایران معرفی شده تا خواننده بداند این روایت بر چه تجربه و دانشی استوار است. در بخش «جغرافیای تاریخی مازندران»، طاهری شهاب با تکیه‌بر منابع کهن، از نام‌های قدیمی این ناحیه مانند طبرستان و تاپوران، ریشه‌ی واژه‌ی مازندران، اختلاف‌نظرها درباره‌ی آن، و نیز توصیف‌هایی از جغرافیانویسانی چون اصطخری و ابن فقیه بهره گرفته است. در این بخش، فاصله‌ی اندک میان کوه و دریا، باتلاق‌ها، جنگل‌ها، شهرهای اصلی مانند آمل و ساری، و نقش سلسله‌های باوندیان و بادوسپانان در حفظ نوعی استقلال محلی توضیح داده می‌شود. همچنین به حمله‌ی مغول، نقش تیمور، انتقال سادات به ماوراءالنهر، و توجه ویژه‌ی شاه‌عباس به مازندران و ساخت راه‌ها و بناهایی مانند عمارت‌های بهشهر و فرح‌آباد اشاره شده تا زمینه‌ی تاریخی طولانی‌تری برای فهم دوره‌ی علویان فراهم شود. در ادامه‌ی کتاب دودمان علوی در مازندران، روایت اصلی با «خروج الداعی الکبیر حسن بن زید» آغاز می‌شود. در این بخش، ستم فرماندار عباسی در رویان، پناه‌بردن مردم به سادات، دعوت از حسن بن زید از ری، و پیوستن خاندان‌ها و طوایف محلی به او شرح داده می‌شود. حسن بن زید با تکیه‌بر حمایت دیلمیان، گیلان و خاندان‌های محلی، در نبردهایی پیاپی با محمد بن اوس، سلیمان طاهر و سپاهیان خراسان، به‌تدریج آمل، ساری و بخش‌های گسترده‌ای از طبرستان را به‌دست می‌آورد. کتاب، جزئیات این جنگ‌ها، نقش فرماندهان محلی، خیانت‌ها، صلح‌ها و پیمان‌ها، و نیز برخورد داعی با دیلمیان شورشی و فرمانداران نافرمان را با نقل‌های متعدد از منابع قدیمی بازگو کرده است. پس از مرگ حسن بن زید، فصل «داعی محمد بن زید بن اسمعیل حالب الحجاره» به قدرت‌گیری برادر او، کشمکش با مدعیان داخلی، دخالت رافع بن هرثمه، صفاریان و سامانیان، و سرانجام نبرد سرنوشت‌ساز با سپاه اسمعیل بن احمد سامانی می‌پردازد؛ نبردی که در آن محمد بن زید کشته می‌شود و سر او را به بخارا می‌برند. کتاب در این بخش، هم به روایت‌های تاریخی نبرد و هم به مراثی و اشعار سروده‌شده در سوگ داعی، از جمله مرثیه‌ی ناصرالکبیر، اشاره کرده است. سپس به سرنوشت فرزند داعی، ابوالحسین زید، و سال‌های اسارت او در بخارا پرداخته شده است. بخش بعدی کتاب دودمان علوی در مازندران به «خروج ناصر الکبیر» اختصاص دارد؛ سیّدی عالم و صاحب‌ری که سال‌ها در کنار داعیان پیشین بوده و پس از تسلط سامانیان، به دیلمان و گیلان پناه می‌برد. کتاب، نخستین خروج ناصر، شکست او در نبرد با سپاه سامانی، کشته‌شدن بسیاری از دیلمیان و بازگشت او به گیلان را روایت می‌کند، سپس سال‌های طولانی انزوای او و اشتغالش به تدریس و تألیف را شرح می‌دهد. در ادامه، با ضعف فرمانداران سامانی در طبرستان، ناصر با حمایت مردم فَجَم، گیل و دیلم دوباره به طبرستان بازمی‌گردد، چالوس و آمل را می‌گیرد و با اصفهبدان باوندی و بادوسپانان وارد دوره‌ای از صلح و همکاری می‌شود. در این میان، کشمکش‌های درونی سادات، نارضایتی برخی فرزندان ناصر از ترجیح‌دادن حسن بن قاسم، و ماجرای رفت‌وآمد حسن میان گیلان، گرگان و آمل، بخشی از روایت را تشکیل می‌دهد. در فصل «الداعی الصغیر حسن بن القاسم بن الحسن بن علی بن عبدالرحمن»، کتاب به دوره‌ای می‌رسد که در آن، ناصرالکبیر به‌سبب باورهای کلامی خود، امور پادشاهی را به حسن بن قاسم می‌سپارد. حسن به‌عنوان داعی الصغیر، به‌خاطر عدالت و رفتار منصفانه‌اش در میان مردم طبرستان شهرت می‌یابد، اما با مخالفت‌هایی از سوی برخی سادات، به‌ویژه ابوالقاسم جعفر بن ناصر، روبه‌رو می‌شود. کتاب، رفت‌وآمد قدرت میان داعی الصغیر، فرمانداران سامانی، اصفهبدان و سادات دیگر را در قالب سلسله‌ای از جنگ‌ها، صلح‌ها، خیانت‌ها و اسارت‌ها دنبال می‌کند؛ از جمله اسارت حسن در قلعه‌ی الموت، فرارش، بازگشتش به گیلان، حمله‌ی ناگهانی او به استرآباد و شکست‌دادن فرزندان ناصر، و سپس تقسیم قدرت میان او و ابوالحسین در گرگان و آمل. در فصل‌های پایانی، روایت از محدوده‌ی علویان فراتر می‌رود و به دودمان‌های سادات زیدی، سادات مرعشی، سادات تنکابنی، کیایان جلابی، کیا جلالی‌ها و سادات هزارجریبی می‌رسد و نشان می‌دهد چگونه میراث سیاسی و مذهبی علویان نخستین، در قالب خاندان‌های محلی گوناگون در مازندران و گیلان ادامه یافته است.

چرا باید کتاب دودمان علوی در مازندران را بخوانیم؟

کتاب دودمان علوی در مازندران برای کسانی که به فهم ریشه‌های تاریخی تشیع در شمال ایران و نقش مازندران در تاریخ سیاسی کشور علاقه‌مند هستند، یک روایت متمرکز و پرجزئیات از دوره‌ای کم‌پرداخته‌شده فراهم کرده است. این اثر، هم تصویر دقیقی از جغرافیای تاریخی طبرستان و شبکه‌ی شهرها، قلعه‌ها و دهستان‌ها ارائه کرده و هم نشان داده که چگونه سادات علوی، دیلمیان، گیلان و خاندان‌های محلی مانند باوندیان و بادوسپانان در کنار و برابر خلافت عباسی، طاهریان، صفاریان و سامانیان عمل کرده‌اند. ترکیب متن رابینو با افزوده‌های گسترده‌ی طاهری شهاب، این کتاب را به منبعی تبدیل کرده که در آن، گزارش‌های سفرنامه‌ای و پژوهش میدانی با نقل‌های دقیق از منابع کلاسیک تاریخ ایران درهم آمیخته است. خواننده در خلال روایت خروج داعی الکبیر حسن بن زید، حکومت محمد بن زید، قیام ناصرالکبیر و دوره‌ی داعی الصغیر حسن بن قاسم، با نام‌ها، مکان‌ها و خاندان‌هایی روبه‌رو می‌شود که در بسیاری از متون عمومی تاریخ ایران کمتر دیده می‌شوند اما برای شناخت ساخت قدرت در شمال کشور اهمیت دارند. همچنین بخش جغرافیای تاریخی مازندران، برای کسانی که می‌خواهند نام‌های قدیمی شهرها و نواحی را با وضعیت امروزی تطبیق دهند، راهنمایی دقیق و پرجزئیات ارائه کرده است. از سوی دیگر، این کتاب نمونه‌ای از بازخوانی و احیای متون قدیمی است؛ ناشر در یادداشت آغازین، توضیح داده که چگونه آثاری از این دست، به‌دلیل گذر زمان و شیوه‌های چاپ قدیمی، از دسترس مخاطبان خارج شده و اکنون با ویرایش و فصل‌بندی تازه، دوباره در اختیار پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار گرفته است. برای کسانی که به تاریخ‌نگاری محلی، نقش سادات در سیاست، و پیوند میان جغرافیا و مذهب توجه دارند، مطالعه‌ی این اثر می‌تواند تصویری روشن‌تر از مازندران و جایگاه آن در تاریخ ایران بسازد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به پژوهشگران و دانشجویان تاریخ ایران، به‌ویژه کسانی که بر دوره‌های نخستین اسلامی، تاریخ محلی طبرستان و مازندران، یا تاریخ تشیع کار می‌کنند، کتاب دودمان علوی در مازندران پیشنهاد می‌شود. همچنین به علاقه‌مندان جغرافیای تاریخی، مطالعات منطقه‌ای شمال ایران، و کسانی که در حوزه‌ی فرهنگ و تاریخ مازندران و گیلان پژوهش می‌کنند، خواندن این کتاب توصیه می‌شود.