کتاب با ضرب گلوله خودی می میرم!

کتاب با ضرب گلوله خودی می میرم! نوشته‌ی ابوالقاسم صلح جو با نام هنری پیرسوک مجموعه‌ای از کاریکلماتورهای اوست که نشر ناران آن را منتشر کرده است. نویسنده در این اثر تازه، حاصل سال‌ها نوشتن و تجربه‌کردن طنز کوتاه را کنار هم گذاشته و از خلال جمله‌های بسیار کوتاه، بازی‌های زبانی و شوخی‌های ظریف، تصویری تکه‌تکه اما پیوسته از زندگی، جامعه، جنگ، عشق، مرگ، تنهایی و روزمرگی ارائه کرده است. در مقدمه‌ی کتاب، صلح جو از مسیر طولانی خود در طنز، از آشنایی با کاریکلماتورهای پرویز شاپور در مجله‌ی خوشه تا انتشار چندین کتاب در این قالب می‌گوید و توضیح می‌دهد که چگونه این فرم کوتاه و فشرده را به میدان اصلی کار خود تبدیل کرده است. این کتاب در ۷۵ صفحه تنظیم شده و در کنار متن اصلی، مقدمه‌ای نسبتاً مفصل درباره‌ی کاریکلماتور، تاریخچه، ویژگی‌ها و آرایه‌های ادبی آن دارد که خواننده را با پشت‌صحنه‌ی این نوع طنز آشنا می‌کند. پس از آن، صدها جمله‌ی کوتاه و چندکلمه‌ای پشت سر هم می‌آیند که هرکدام بر پایه‌ی ایهام، جناس، تضاد، وارونه‌دیدن و شوخی با واژه‌ها ساخته شده‌اند و از فضای مجازی و کرونا تا جبهه و دفاع مقدس، از روابط عاطفی تا نقد اجتماعی را در بر می‌گیرند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب با ضرب گلوله خودی می میرم!

کتاب با ضرب گلوله خودی می میرم! با مقدمه‌ای نسبتاً طولانی آغاز می‌شود که در آن ابوالقاسم صلح جو (پیرسوک) هم از کاریکلماتور به‌عنوان یک گونه‌ی ادبی سخن گفته است و هم از مسیر شخصی خودش در این حوزه. در این مقدمه، تعریف‌های گوناگونی از کاریکلماتور نقل شده است؛ از سیروس شمیسا و محمدرضا روزبه تا عمران صلاحی و ناصر فیض. نویسنده توضیح داده است که کاریکلماتور چگونه با ایجاز، تصویرسازی، آشنایی‌زدایی، طنز و بازی با کلمات کار می‌کند و چرا با مخاطب «عجول و شتاب‌زده‌ی» امروز ارتباط برقرار می‌کند. در همین بخش، به تاریخچه‌ی این نوع طنز نیز پرداخته شده است؛ از ریشه‌های آن در متون کهن فارسی و نام عبید زاکانی تا نقش پرویز شاپور و احمد شاملو در نام‌گذاری و تثبیت کاریکلماتور در ادبیات معاصر. نویسنده سپس از تجربه‌ی شخصی خود می‌گوید؛ از سال‌های نوجوانی، چاپ کاریکلماتور در نشریات مختلف، نام‌های مستعار متعدد و این حس حسرت‌آمیز که اگر از ابتدا فقط روی کاریکلماتور متمرکز می‌شد شاید می‌توانست پرویز شاپور را «تکرار» کند. در ادامه‌ی کتاب با ضرب گلوله خودی می میرم! متن اصلی در قالب ده‌ها و صدها کاریکلماتور پشت سر هم چیده شده است؛ بدون فصل‌بندی کلاسیک اما با تنوع موضوعی چشمگیر. در بخش میانی مقدمه، نویسنده ویژگی‌های یک کاریکلماتور خوب را فهرست کرده است: این‌که باید خواننده را به وجد بیاورد، به اندیشه وادارد و آن‌قدر در ذهن بماند که خواننده دوست داشته باشد آن را برای دیگران نقل کند. سپس وارد بدنه‌ی اصلی می‌شود؛ جایی که جمله‌هایی بسیار کوتاه و فشرده، گاهی در یک خط و گاهی در دو خط، جهان‌های کوچک و متعددی می‌سازند. برخی از این جمله‌ها به جنگ، جبهه و دفاع مقدس اشاره دارند، برخی به روابط عاطفی، ازدواج، شکست عشقی و تنهایی، برخی به فضای مجازی، کرونا، اقتصاد، سیاست روزمره و زندگی شهری. در لابه‌لای این‌ها، رد پای علاقه‌ی نویسنده به فوتبال، موسیقی، ادبیات کلاسیک و فرهنگ عامه نیز دیده می‌شود. کتاب ساختار فصل‌به‌فصل ندارد اما می‌توان در آن چند خوشه‌ی موضوعی تشخیص داد؛ از جمله کاریکلماتورهای مربوط به جنگ و شهادت، کاریکلماتورهای عاشقانه، کاریکلماتورهای اجتماعی و کاریکلماتورهای خودارجاع که در آن‌ها نویسنده از نوشتن، قلم، کاغذ و خودِ کاریکلماتور حرف زده است.

خلاصه کتاب با ضرب گلوله خودی می میرم!

در با ضرب گلوله خودی می میرم! ابوالقاسم صلح جو جهان را از دریچه‌ی جمله‌های کوتاه و فشرده‌ای می‌بیند که بر پایه‌ی بازی با واژه‌ها ساخته شده‌اند. متن کتاب پس از مقدمه‌ای تحلیلی و خودزندگی‌نامه‌ای، وارد ردیفی طولانی از کاریکلماتورها می‌شود که هرکدام در چند کلمه، یک موقعیت، یک تصویر یا یک تناقض را پیش چشم می‌گذارد. نویسنده در مقدمه توضیح داده است که کاریکلماتور را «بازی هنرمندانه با واژه‌ها» می‌داند؛ جایی که یک جمله‌ی دم‌دستی می‌تواند ذهن را به آدرسی دور ببرد و از ظاهر ساده به باطن پیچیده‌ی معنا نقب بزند. در بدنه‌ی کتاب، کاریکلماتورها حول چند محور اصلی می‌چرخند. بخشی از آن‌ها به جنگ، جبهه، مین، شهادت، اسارت و فضای دفاع مقدس مربوط است؛ جایی که طنز با تلخی و حسرت درهم می‌آمیزد و جمله‌هایی مثل «آخرین سنگرم در جبهه. سکوت بود» یا «در جبهه. غیبت کردم. شهید نشدم» هم‌زمان لبخند و مکث ایجاد می‌کنند. دسته‌ای دیگر به روابط عاطفی، عشق، جدایی، حسرت و خاطره می‌پردازند؛ با بازی‌هایی مثل «تو هم ماه هستی, اما من ستاره دارم» یا «بی‌من؛ هیچ گاه ما نمی‌شوی» که هم شوخی زبانی دارند و هم اشاره‌ای عاطفی. گروهی دیگر به زندگی روزمره، اقتصاد، شغل، شهر، رسانه‌ها و فضای مجازی گره خورده‌اند؛ از کرونا و ماسک و شبکه‌های اجتماعی تا روزنامه‌ها و اخبار. در این میان، کاریکلماتورهای خودارجاع نیز دیده می‌شود که در آن‌ها نویسنده از نوشتن، قلم، جوهر، جدول، طنز و خودِ کاریکلماتور حرف زده است. پیام اصلی کتاب در لایه‌ی زیرین این جمله‌های پراکنده شکل می‌گیرد: زندگی ترکیبی از خنده و تلخی، امید و فرسودگی، جنگ و صلح، عشق و دل‌زدگی است و زبان می‌تواند با یک پیچ کوچک، این تناقض‌ها را هم‌زمان نشان دهد. نویسنده با تأکید بر ایجاز، وارونه‌دیدن و تفاوت در نگاه، نشان داده است که چگونه می‌توان از دل یک واژه‌ی ساده، تصویری چندلایه ساخت. در مجموع، کتاب نوعی دفترچه‌ی فشرده از نگاه طنزآمیز و گاه گزنده‌ی پیرسوک به جهان است که در آن هر جمله، هم شوخی است و هم دعوتی به فکرکردن.

چرا باید کتاب با ضرب گلوله خودی می میرم! را بخوانیم؟

با ضرب گلوله خودی می میرم! چند ویژگی دارد که آن را برای خواندن جذاب می‌کند. نخست این‌که متن بر پایه‌ی کاریکلماتور شکل گرفته است؛ یعنی جمله‌هایی بسیار کوتاه که در عین اختصار، چند معنا و چند تصویر را هم‌زمان حمل می‌کنند. این فرم برای کسانی که حوصله‌ی متن‌های طولانی ندارند یا دوست دارند در فاصله‌های کوتاه، چیزی بخوانند که هم لبخند بیاورد و هم ذهن را قلقلک دهد، مناسب است. هر صفحه پر از جمله‌هایی است که می‌توان آن‌ها را جداگانه خواند، رویشان مکث کرد و حتی برای دیگران نقل کرد. دوم این‌که نویسنده در این کتاب، طنز را فقط به شوخی‌های روزمره محدود نکرده است. کاریکلماتورها از جنگ و جبهه تا کرونا، از عشق و جدایی تا اقتصاد و رسانه، از تنهایی و پیری تا فضای مجازی را در بر می‌گیرند. همین تنوع موضوعی باعث شده است که در میان این حجم از جمله‌ها، هر خواننده‌ای بتواند ردّ دغدغه‌های خود را پیدا کند؛ گاهی در یک شوخی ساده، گاهی در یک تصویر تلخ و گاهی در ترکیبی از هر دو. سوم این‌که در مقدمه‌ی کتاب، توضیحاتی نسبتاً مفصل درباره‌ی خودِ کاریکلماتور، تاریخچه، آرایه‌های ادبی و نسبت آن با شعر و طنز آمده است. این بخش برای کسانی که به طنز، ادبیات معاصر و بازی‌های زبانی علاقه دارند، نوعی راهنمای فشرده است و نشان می‌دهد که پشت هر جمله‌ی کوتاه، چه آگاهی و چه سازوکار ادبی‌ای قرار دارد. در کنار این، روایت شخصی صلح جو از سال‌ها نوشتن، کار در نشریات طنز، استفاده از نام‌های مستعار و حسرت‌هایش درباره‌ی مسیر هنری، لایه‌ای انسانی‌تر به کتاب داده است. درنهایت، این اثر می‌تواند هم به‌عنوان متنی برای لذت‌بردن از شوخی‌های زبانی خوانده شود و هم به‌عنوان نمونه‌ای از کاریکلماتور فارسی برای کسانی که می‌خواهند این نوع طنز را بهتر بشناسند یا خودشان در این قالب بنویسند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن با ضرب گلوله خودی می میرم! به کسانی پیشنهاد می‌شود که به طنز کوتاه، کاریکلماتور و بازی با واژه‌ها علاقه دارند. همچنین به علاقه‌مندان ادبیات معاصر فارسی، دانشجویان و هنرجویان رشته‌های ادبیات و طنز که می‌خواهند نمونه‌های متنوعی از ایجاز طنزآمیز و آرایه‌های زبانی ببینند. این کتاب برای کسانی مناسب است که در میان مشغله‌ی روزانه، متن‌های کوتاه اما فکرانگیز را ترجیح می‌دهند و به موضوعاتی مثل جنگ، روابط عاطفی، جامعه‌ی امروز و فضای مجازی از زاویه‌ی طنز نگاه می‌کنند.