کتاب سکوت واژه ها

کتاب سکوت واژه‌ها (روایتی از سال‌های اسارت) نوشته‌ی داود گودرزی روایتی شخصی از تجربه‌ی اسارت در اردوگاه‌های عراق در دوران جنگ ایران و عراق است. نویسنده که خود «آزاده‌ی ده‌ساله و جانباز پنجاه درصد» است در این کتاب سال‌های اسارتش را با جزئیات فراوان، از لحظه‌های خط مقدم تا اردوگاه موصل چهار و رمادیه، بازگو کرده است. انتشارات ناران آن را منتشر کرده است و نجمه خادم به‌عنوان ویراستار و سیده‌لیلا کشمیری به‌عنوان تصویرگر در شکل‌گیری نهایی این اثر نقش داشته‌اند. این کتاب با یک مقدمه‌ی صمیمی آغاز می‌شود که در آن نویسنده از جایگاه خاطرات جنگ و اسارت در تاریخ جمعی انسان‌ها می‌گوید و از همان ابتدا روشن می‌کند که قرار است با مجموعه‌ای از خاطرات روبه‌رو شویم که در دل خشونت و تاریکی، از ایمان، امید، شجاعت و کرامت انسانی سخن می‌گویند. سکوت واژه‌ها نه‌تنها به فضای اردوگاه و مناسبات اسیران و سربازان عراقی می‌پردازد بلکه به‌کمک روایت‌های جزئی و صحنه‌های زنده، احساسات متناقضی مانند خشم، انتقام، ترحم، دلتنگی، شوخ‌طبعی و معنویت را کنار هم می‌نشاند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سکوت واژه ها

کتاب سکوت واژه‌ها با یک مقدمه‌ی چندصفحه‌ای از داود گودرزی شروع می‌شود که در آن از «سفر به دورانی از جنگ و سختی‌ها» سخن گفته است و توضیح می‌دهد چرا بازگویی خاطرات اسارت را نوعی «فریاد آزادی» می‌داند. در ادامه، ساختار کتاب بر پایه‌ی خاطرات کوتاه و بلند شکل گرفته که هرکدام عنوانی مستقل دارند و مانند قطعاتی از یک پازل، تصویر کلی سال‌های اسارت را می‌سازند. از همان صفحات نخست، لحن نامه‌نگارانه‌ی نویسنده به نوه‌اش امیرعلی دیده می‌شود؛ او در قالب نامه برای نوه‌ی «مهربانش» می‌نویسد، از هوای برفی و بارانی این‌روزها می‌گوید و بعد به‌تدریج وارد توضیح تفاوت «دنیای اسارت» با دنیای بیرون می‌شود؛ جایی که جان انسان‌ها کم‌ارزش است و تنها «استقامت، وحدت، شجاعت و جوانمردی اسیران» ضامن بقا است. در همین بخش‌ها، نویسنده از ریسک‌پذیری مسئولان داخلی اردوگاه، خطر رادیوی مخفی، و بی‌اثر بودن شعارهای سازمان‌های بین‌المللی در برابر واقعیت اردوگاه‌ها سخن گفته است. کتاب سکوت واژه‌ها در فصل‌ها و بخش‌های متعددی پیش می‌رود که هرکدام عنوانی مشخص دارند و بر یک موقعیت یا شخصیت متمرکز شده‌اند؛ از جمله «عکس خانوادگی»، «مسئول انتظامات»، «فاضل»، «رمضان مقدم»، «جیره‌ی غذایی» و «گل شبدر». در «عکس خانوادگی» نویسنده صحنه‌ای از خط مقدم را روایت کرده است که در آن با پیکر یک نظامی عراقی روبه‌رو می‌شود و عکسی خانوادگی در دست او پیدا می‌کند؛ عکسی از جشن تولد «فاروق» که نگاه راوی به خانواده‌ی خودش و مادرش را هم زنده می‌کند و حس انتقام را به ترحم بدل می‌سازد. در «مسئول انتظامات» و بخش‌های مرتبط، ساختار امنیتی اردوگاه موصل چهار، نقش گروه انتظامات، رادیوی مخفی، بازرسی‌ها و ترفندهای اسیران برای حفظ اطلاعات و روحیه شرح داده شده است. در فصل «فاضل» با اسیری شوخ‌طبع و بی‌سواد آشنا می‌شویم که پیشینه‌اش جیب‌بری است و در اردوگاه سوادآموزی می‌کند و در عوض، فنون جیب‌بری را به راوی یاد می‌دهد؛ مهارتی که بعدها در ماجرای نجات «پلاستیک اخبار» از جیب یک سرباز عراقی به کار می‌آید. در بخش «رمضان مقدم» چهره‌ای معنوی و رنج‌کشیده از یک مجروح فلج اهل مشهد ترسیم شده است که با ذکر و دعا روزگار می‌گذراند و سرانجام با تسبیحی که به‌عنوان یادگار به راوی می‌سپارد، از صحنه‌ی روایت کنار می‌رود. در «جیره‌ی غذایی» و «گل شبدر» هم به‌ترتیب از سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ی فرماندهان عراقی درباره‌ی غذا و ابتکار اسیران برای جبران کمبود، و از خاطره‌ی بوی گل شبدر زیر سیم‌خاردارها و پیوند آن با کودکی راوی سخن رفته است.

خلاصه داستان سکوت واژه ها

در سکوت واژه‌ها داود گودرزی از همان ابتدا دو محور را کنار هم قرار داده است: روایت مستقیم تجربه‌ی جنگ و اسارت و تأمل بر کرامت انسان در دل این تجربه. مقدمه‌ی کتاب با توصیف کلی جنگ به‌عنوان واقعه‌ای که «در هر زمان و هر مکان اثرات وحشتناک خود را بر آن جامعه تحمیل می‌نماید» آغاز می‌شود و سپس به این ایده می‌رسد که در دل همین تاریکی، انسان‌هایی هستند که برای «آرمان‌ها و مقابله در برابر ظلم و استبداد» می‌ایستند. نویسنده تأکید کرده است که خاطرات اسارت، پیام‌هایی از مقاومت و مبارزه با نابرابری را منتقل می‌کند و نشان می‌دهد «هیچ قدرتی نمی‌تواند اراده‌ی آزادی و انسانیت را از کسی سلب کند». در بدنه‌ی کتاب، این پیام‌ها در قالب خاطرات جزئی و صحنه‌های مشخص روایت شده است. در خاطره‌ی «عکس خانوادگی» راوی در میانه‌ی آتش و گلوله، پس از شهادت دوستانش حمید و مهدی، در پی انتقام به‌دنبال دشمن می‌رود اما با پیکر یک استوار عراقی روبه‌رو می‌شود که عکسی از جشن تولد خانوادگی در دست دارد. دیدن این عکس، یادآوری پدر و مادر و عکس‌های دسته‌جمعی خانه، خشم راوی را فرو می‌نشاند و او به‌جای انتقام، برای دشمنش قبری در شن‌ها می‌کند و پلاک او را نزد فرمانده می‌برد؛ تصمیمی که بعدها، هنگام اسارت خودش، معنای تازه‌ای پیدا می‌کند. در بخش‌های مربوط به «مسئول انتظامات» ساختار درونی اردوگاه موصل چهار، نقش گروه انتظامات در مراقبت از رادیوی ممنوع، کنترل تماس اسیران با عراقی‌ها و رصد جاسوسان احتمالی توضیح داده شده است. راوی از سختی این مسئولیت، خطر لو رفتن رادیو، شکنجه‌ی مسئولان قبلی و ماجرای به‌دست‌آوردن باتری از ساعت‌دیواری آسایشگاه سربازان عراقی می‌گوید؛ جایی که با فرو ریختن تخت و نزدیک‌شدن افسران، تنها با تظاهر به سقوط اتفاقی و پنهان‌کردن باتری زیر کمربند از بازرسی جان سالم به در می‌برد. در فصل «فاضل» کتاب سکوت واژه‌ها به‌سمت لایه‌های اخلاقی و تربیتی می‌رود. فاضل، اسیر خرمشهری، ابتدا به‌عنوان فردی شوخ‌طبع و بی‌سواد معرفی شده است که از کلاس‌ها و فعالیت‌های آموزشی اردوگاه دوری می‌کند. در گفت‌وگویی صریح، اعتراف می‌کند که پیش از اسارت جیب‌بر بوده و «فقط دزدی بلد است». راوی او را تشویق می‌کند که در اردوگاه زندگی تازه‌ای شروع کند و سواد بیاموزد و در عوض، خودش برای روز احتمالی فرار، فنون جیب‌بری را از فاضل یاد می‌گیرد. این مهارت بعدتر در ماجرای «پلاستیک اخبار» به کار می‌آید؛ وقتی که نوشته‌های رادیویی در دست یکی از مسئولان فرهنگی آسایشگاه می‌ماند و سرباز عراقی آن را می‌گیرد، راوی با تعقیب سرباز و استفاده از شلوغی زمین فوتبال، پلاستیک را از جیب او بیرون می‌کشد و در دستشویی از بین می‌برد، درحالی‌که سرباز گمان می‌کند فقط یک «دعای ممنوع» را پاره کرده است. در بخش «رمضان مقدم» محور روایت بر رنج جسمی و معنویت متمرکز است. رمضان، مجروحی اهل مشهد، از کمر به پایین فلج شده و گلوله‌ای در میان مهره‌های کمرش گیر کرده است. دکتر صلیب‌سرخ توضیح می‌دهد که جراحی او بسیار خطرناک است و تنها می‌توان دردش را تا حدی کنترل کرد. رمضان با ذکر و دعا، خواندن قرآن و دعای توسل، و امید به دیدن دوباره‌ی فرزندش روزگار می‌گذراند. رابطه‌ی او و راوی به دوستی عمیقی تبدیل می‌شود؛ راوی برایش غذا می‌آورد، نامه می‌نویسد و پای صحبت‌هایش می‌نشیند. در بازگشت رمضان از بیمارستان شهر، او که به‌شدت نحیف شده است، تسبیحش را به‌عنوان یادگار به راوی می‌دهد و از او می‌خواهد حلالش کند؛ ساعاتی بعد، رمضان در درمانگاه اردوگاه شهید می‌شود و راوی با خواندن برگه‌ی مشخصاتش، از محل دفن او در اردوگاه رمادیه باخبر می‌شود. در خاطره‌ی «جیره‌ی غذایی» نویسنده به سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ی فرمانده‌ی جدید اردوگاه موصل چهار پرداخته است که دستور می‌دهد جیره‌ی غذایی نصف شود تا اسیران توان فرار نداشته باشند. محرم، فرمانده‌ی داخلی اردوگاه، با او بحث می‌کند اما نتیجه‌ای نمی‌گیرد. گرسنگی شدت می‌گیرد تا این‌که اسیران با ساختن کپی کلید انبار خواربار، هر روز مقداری آذوقه برمی‌دارند و جیره را به حالت قبلی برمی‌گردانند؛ ماجرایی که در نهایت به برکناری درجه‌دار مسئول انبار و بازگشت رسمی جیره‌ی کامل منجر می‌شود. در «گل شبدر» هم راوی از دیدن چند بوته‌ی شبدر زیر سیم‌خاردارها در بهار ۱۳۶۷ می‌گوید؛ بویی که او را به کودکی و دامنه‌های زاگرس می‌برد و آن‌قدر برایش عزیز است که با وجود ممنوعیت نزدیک‌شدن به سیم‌خاردار، دوبار برای بوییدن گل‌ها می‌رود و هر دو بار به‌شدت کتک می‌خورد. این خاطره در کنار نامه‌نگاری او با نوه‌اش امیرعلی، پیوند میان گذشته‌ی دور، سال‌های اسارت و اکنون را نشان می‌دهد.

چرا باید کتاب سکوت واژه ها را بخوانیم؟

سکوت واژه‌ها از دل تجربه‌ی مستقیم نویسنده شکل گرفته است و به‌همین دلیل، جزئیات زندگی روزمره‌ی اسیران، روابط درونی اردوگاه و کشمکش‌های اخلاقی را با وضوح زیادی نشان می‌دهد. این کتاب نه‌تنها صحنه‌های خشونت، گرسنگی، شکنجه و محدودیت را ثبت کرده است بلکه هم‌زمان بر لحظه‌های همدلی، شوخ‌طبعی، خلاقیت و معنویت در میان اسیران تأکید کرده است؛ لحظه‌هایی که نشان می‌دهد چگونه انسان‌ها در سخت‌ترین شرایط هم برای حفظ کرامت خود راهی پیدا می‌کنند. خواندن این کتاب فرصتی است برای آشنایی نزدیک‌تر با لایه‌های کمتر دیده‌شده‌ی جنگ و اسارت؛ لایه‌هایی که در آن یک عکس خانوادگی می‌تواند مسیر تصمیم‌گیری درباره‌ی مرگ و زندگی را عوض کند، مهارتی مانند جیب‌بری به ابزاری برای حفظ امنیت جمعی تبدیل می‌شود، و چند بوته‌ی گل شبدر زیر سیم‌خاردارها می‌تواند دریچه‌ای به خاطرات کودکی و حس آزادی باشد. روایت‌های کتاب، علاوه‌بر ثبت بخشی از حافظه‌ی تاریخی، سؤالاتی درباره‌ی انتقام و بخشش، مسئولیت فردی در جمع، نقش ایمان و دعا در تحمل رنج، و امکان شروع دوباره برای انسان‌هایی مانند فاضل پیش می‌کشد. برای کسانی که به‌دنبال درک ملموس‌تری از تجربه‌ی اسارت، سازوکار اردوگاه‌ها و زیست روزانه‌ی آزادگان هستند، این اثر مجموعه‌ای از تصویرها و صحنه‌های به‌یادماندنی فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن سکوت واژه‌ها به کسانی پیشنهاد می‌شود که به خاطرات جنگ ایران و عراق، تجربه‌ی اسارت و زندگی آزادگان علاقه‌مند هستند. همچنین به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌هایی مانند تاریخ، مطالعات جنگ، علوم اجتماعی و روان‌شناسی که به‌دنبال روایت‌های میدانی از تاب‌آوری، همبستگی و خشونت در شرایط اردوگاهی هستند پیشنهاد می‌شود. این کتاب برای مخاطبانی که دغدغه‌ی شناخت نسل رزمندگان و آزادگان، و فهم تأثیر جنگ بر زندگی فردی و خانوادگی را دارند نیز مناسب است.