کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک

کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک نوشته‌ی اولیور لیمن با ترجمه‌ی علی مرادی و به سفارش معاونت پژوهش حوزه علمیه مروی، تصویری تحلیلی از سنت فلسفی جهان اسلام در سده‌های میانه ارائه کرده است. نشر حوزه علمیه مروی آن را منتشر کرده است و مترجم در مقدمه‌ی فارسی توضیح داده است که متن حاضر بر اساس ویراست دوم انگلیسی آماده شده و کوشیده است سه اصل دقت، صحت و امانت را در ترجمه رعایت کند. این کتاب در قالب چند بخش و فصل، از زمینه‌ی تاریخی و کلامی پیدایش فلسفه در جهان اسلام آغاز می‌کند، سپس به سراغ فیلسوفان و جریان‌های اصلی مانند فارابی، ابن‌سینا، غزالی، ابن‌رشد، حکمت اشراق، عرفان و نیز نقش متکلمان و فقیهان می‌رود. نویسنده در پیشگفتار تأکید کرده است که هدف او نوشتن یک تاریخ‌نگاری جامع نیست، بلکه می‌خواهد از خلال چند مسئله‌ی محوری مانند آفرینش، علیت، علم الهی، نسبت عقل و وحی و اخلاق، «طعم» و منطق درونی فلسفه‌ی اسلامی را نشان دهد و خواننده را به سراغ متون اصلی فیلسوفان بفرستد. درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک علاوه‌بر معرفی چهره‌ها و مکاتب، به بحث‌های روش‌شناختی مهمی مانند نسبت فلسفه و کلام، منطق و نحو، عقل و شریعت و نیز نقش ترجمه‌ی متون یونانی در شکل‌گیری فلسفه‌ی اسلامی پرداخته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک

کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک با تمرکز بر سنت فلسفی سده‌های میانه در جهان اسلام، از همان ابتدا جایگاه خود را به‌عنوان متنی مسئله‌محور روشن کرده است. اولیور لیمن در پیشگفتار چاپ اول توضیح داده است که قصد ندارد روایت تاریخی کاملی از همه‌ی فیلسوفان و مکاتب ارائه کند، بلکه می‌خواهد چند مسئله‌ی کلیدی را دنبال کند: چگونگی آفرینش جهان، معنای علیت، امکان علم خدا به جزئیات، نسبت عقل و وحی در اخلاق و سیاست، و جایگاه فلسفه در کنار کلام و فقه. او نشان داده است که چگونه این مسائل در بستر نزاع‌های کلامی میان معتزله و اشاعره، بحث‌های فقهی درباره‌ی قیاس و تأویل، و منازعات سیاسی صدر اسلام شکل گرفته‌اند. در این مسیر، کتاب به نقش خلیفه مأمون و بیت‌الحکمه، ترجمه‌ی آثار افلاطون، ارسطو و نوافلاطونیان، و نیز مناظره‌های مشهور میان متکلمان و فیلسوفان مانند گفت‌وگوی ابوبشر متی و ابوسعید سیرافی پرداخته است. در ادامه‌ی کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک ساختار بحث‌ها به‌صورت بخش‌ها و فصل‌های موضوعی تنظیم شده است. در بخش اول با عنوان یورش غزالی به فلسفه، فصل‌هایی مانند «چگونه خدا جهان را آفرید؟»، «جاودانگی و عقل فعال» و «آیا خدا می‌تواند جزئیات را بداند؟» به تحلیل انتقادی مواجهه‌ی غزالی با فیلسوفان و مقایسه‌ی آن با ابن‌رشد و ابن‌میمون اختصاص یافته است. بخش دوم با عنوان عقل در مقابل وحی در حکمت عملی، فصل‌هایی مانند «آیا اخلاق دینی عینی است یا ذهنی؟»، «سعادت، فلسفه و جامعه» و «چگونه فلسفه‌ی اسلامی بخوانیم؟» را در بر دارد که در آن‌ها نسبت فلسفه با شریعت، سیاست و زندگی جمعی بررسی شده است. در ویراست دوم، نویسنده فصلی مستقل درباره‌ی ابن‌رشد افزوده و شرحی کوتاه درباره‌ی عرفان و حکمت اشراق وارد کرده است تا نشان دهد این جریان‌ها چگونه در کنار فلسفه‌ی مشائی، تصویر کامل‌تری از فضای فکری جهان اسلام می‌سازند. در پایان کتاب نیز بخشی مفصل برای کتابنامه و «مطالعات تکمیلی» آمده است که مسیرهای ادامه‌ی پژوهش را معرفی کرده است.

خلاصه کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک

درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک از مقدمه‌ی مترجم و دو پیشگفتار نویسنده آغاز می‌شود و سپس در مقدمه‌ی مفصل مؤلف، زمینه‌ی تاریخی و دینی شکل‌گیری فلسفه در جهان اسلام ترسیم شده است. لیمن ابتدا از خود اسلام و تجربه‌ی نبوی شروع کرده است: از زندگی پیامبر، نزول وحی، شکل‌گیری قرآن، هجرت، گسترش سریع جامعه‌ی اسلامی و پیدایش مسئله‌ی خلافت. سپس نشان داده است که چگونه اختلاف بر سر جانشینی پیامبر، پیدایش تشیع و اهل سنت، و منازعات سیاسی و اعتقادی نخستین، به طرح پرسش‌هایی درباره‌ی عدالت الهی، رهبری مشروع و نقش عقل در دین انجامیده است. در گام بعد، کتاب به پیدایش کلام و فقه به‌عنوان دو حوزه‌ی اصلی تفکر نظری در اسلام پرداخته است. نویسنده توضیح داده است که چگونه فقیهان با ابزارهایی مانند قیاس، تمایز میان معنای ظاهری و تأویلی، و بحث درباره‌ی الفاظ مشترک، نوعی استدلال مفهومی پدید آوردند که پیش از ورود منطق ارسطویی، رنگ‌وبوی فلسفی داشت. هم‌زمان متکلمان برای دفاع از عقاید اسلامی در برابر یهودیان، مسیحیان و جریان‌های درونی مانند معتزله و اشاعره، دستگاه‌های استدلالی پیچیده‌ای ساختند. لیمن نشان داده است که هر دو گروه برای عقل جایگاهی جدی قائل بودند، اما نسبت به استفاده از مفاهیم یونانی در تبیین دین بدگمان بودند. در بخش‌های بعدی، کتاب به ورود فلسفه‌ی یونانی از راه ترجمه‌ی آثار افلاطون، ارسطو و نوافلاطونیان، نقش مسیحیان نسطوری و یعقوبی در این فرایند، و تأسیس بیت‌الحکمه در بغداد پرداخته است. سپس با تمرکز بر فارابی، ابن‌سینا، غزالی، ابن‌رشد و موسی بن میمون، ساختار فلسفه‌ی مشائی اسلامی را از درون استدلال‌های آن‌ها بررسی کرده است: نظریه‌ی صدور و عقول ده‌گانه، تبیین نوافلاطونی از آفرینش، بحث قدم و حدوث عالم، تفسیر علیت ارسطویی، ماهیت نفس و عقل فعال، و نسبت علم الهی با جزئیات. در فصل‌های مربوط به غزالی و ابن‌رشد، مناقشه‌ی مشهور درباره‌ی سه مسئله‌ی تکفیرشده (قدم عالم، علم خدا به جزئیات و معاد جسمانی) بازخوانی شده است. در بخش عقل و وحی در حکمت عملی، نویسنده به این پرسش پرداخته است که آیا اخلاق دینی بر معیارهای عینی استوار است یا صرفاً به اراده‌ی الهی وابسته است، و چگونه فیلسوفان اسلامی کوشیده‌اند مفاهیمی مانند سعادت، فضیلت، قانون و مدینه را با آموزه‌های دینی هماهنگ کنند. در ویراست دوم، شرحی کوتاه درباره‌ی عرفان و حکمت اشراق افزوده شده است تا نشان داده شود که این جریان‌ها چگونه با فلسفه‌ی مشائی در پیوندند، نه صرفاً در حاشیه‌ی آن. کتاب در فصل پایانی با عنوان «چگونه فلسفه‌ی اسلامی بخوانیم؟» به خواننده نشان داده است که برای ورود به متون فیلسوفان، باید هم به زمینه‌ی کلامی و فقهی توجه کند و هم به ریشه‌های یونانی مفاهیم، و در عین حال فلسفه‌ی اسلامی را بر مبنای مسائل و منطق درونی خودش بفهمد نه صرفاً در نسبت با فلسفه‌ی مدرن.

چرا باید کتاب درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک را بخوانیم؟

درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک از چند جهت اثری متمایز در میان نوشته‌های مربوط به فلسفه‌ی اسلامی است. نویسنده در مقدمه‌ی خود تصریح کرده است که به‌جای دنبال‌کردن خطی از زندگینامه‌ها و تاریخ‌نگاری، چند مسئله‌ی محوری را برگزیده و آن‌ها را در طول سنت فلسفی اسلامی دنبال کرده است. این رویکرد باعث شده است که خواننده با «مسئله‌محوری» فلسفه‌ی اسلامی آشنا شود: این‌که بحث از آفرینش، علیت، علم الهی، اخلاق و سیاست چگونه در پیوند با قرآن، کلام، فقه و نیز فلسفه‌ی یونانی شکل گرفته است. کتاب همچنین تصویری چندلایه از نسبت فلسفه و دین در جهان اسلام ارائه کرده است. در آن، نه‌تنها استدلال‌های فیلسوفان مشائی مانند فارابی و ابن‌سینا شرح داده شده، بلکه واکنش‌های متکلمان، فقیهان و جریان‌های شیعی و سنی نیز به‌تفصیل آمده است. خواننده می‌تواند ببیند که چگونه مناظره‌هایی مانند گفت‌وگوی سیرافی و ابوبشر متی، یا نزاع معتزله و اشاعره، زمینه‌ی فکری‌ای را ساخته‌اند که فیلسوفان در آن می‌نویسند. این نگاه، فلسفه‌ی اسلامی را از قالب مجموعه‌ای از «آراء فیلسوفان» بیرون آورده و آن را در دل شبکه‌ای از منازعات زبانی، حقوقی و الهیاتی نشان داده است. ویراست دوم کتاب نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا لیمن در آن به بازنگری دیدگاه خود درباره‌ی عرفان و حکمت اشراق پرداخته و نشان داده است که این جریان‌ها را نمی‌توان بیرون از قلمرو فلسفه قرار داد. افزوده‌شدن بحث مستقل درباره‌ی ابن‌رشد و تأکید بر نقش او به‌عنوان شارح ارسطو و حلقه‌ی پیوند میان فلسفه‌ی اسلامی و سنت مسیحی و یهودی، افق مقایسه‌ی میان سنت‌ها را گسترش داده است. در کنار این‌ها، مقدمه‌ی مفصل مترجم فارسی، خواننده‌ی فارسی‌زبان را با جایگاه کتاب در مطالعات غربی فلسفه‌ی اسلامی و ویژگی‌های این ترجمه آشنا کرده است. برای کسانی که می‌خواهند به‌جای فهرست‌کردن نام‌ها و مکاتب، با منطق درونی بحث‌های فلسفی در جهان اسلام آشنا شوند، این اثر امکان می‌دهد که از خلال چند مسئله‌ی مشخص، سیر استدلال‌ها را دنبال کنند و در عین حال پیوند آن‌ها را با متن قرآن، سنت نبوی، کلام و فقه ببینند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن درآمدی به فلسفه اسلامی کلاسیک به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، الهیات، مطالعات اسلامی و تاریخ اندیشه پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال درکی تحلیلی از سنت فلسفی اسلامی هستند. همچنین به طلاب و علاقه‌مندان مباحث کلامی و فقهی که می‌خواهند نسبت این حوزه‌ها را با فلسفه‌ی یونانی و منطق ارسطویی بهتر بفهمند، و به خوانندگانی که قصد دارند پیش از ورود مستقیم به آثار فارابی، ابن‌سینا، غزالی و ابن‌رشد، با مسائل و زمینه‌ی فکری آن‌ها آشنا شوند، توصیه می‌شود.