کتاب در پیچ‌وخم مصلحت و سیاست‌گذاری

مفهوم مصلحت هم در غرب سابقه‌دار است و هم در اهل سنت قرن‌هاست که مورد ملاحظه و مطالعه بوده است، اما این مفهوم در نگرش سیاسی و حکومتی شیعی پدیده‌ای کم‌سابقه و نوظهور است و به صورت کاملاً مشخص و محوری در جمهوری اسلامی ایران و از سوی امام خمینی (ره) آن‌هم در سال‌های آخر عمرشان مورد بحث و تأکید قرار گرفت؛ آنجا که با وجود پیش‌بینی نهادها و سازمان‌های گوناگون زمامداری، در قانون اساسی ۱۳۵۸، تجربه‌ی چندساله نشان داد که انجام وظیفه و اتخاذ تصمیم برخی از امور، با رعایت کامل قانون، به راحتی نمی‌توانست قابل اعمال باشد. «مجمع تشخیص مصلحت نظام» پدیده‌ای بود که پس از پاره‌ای چاره‌جویی‌های موردی، با ابتکار امام (ره) در سال ۱۳۶۶ تأسیس گردید و در بازنگری قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ قوت قانونی یافت. مجمع در ابتدا برای تشخیص و تطبیق موارد اختلاف شورای نگهبان و مجلس در برخی مصوبات مجلس تأسیس شد و بعدها مشاوره به رهبر انقلاب به‌خصوص برای حل معضلات نظام و پیشنهاد سیاست‌های کلی نظام و نظارت بر اجرای آن‌ها را نیز بر عهده گرفت که عملاً مجمع را به عنوان اتاق فکر و یکی از کانون‌های مهم تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی مبدل ساخت. شاید بتوان مجمع را حاصل رویارویی فقه شیعه با چالش‌های کشورداری تلقی کرد که با تدوین این سازوکار، کارآمدی و توانمندی نظام سیاسی برای پاسخگویی به انتظارات و توجه به مقتضیات زمان افزایش یافت. به بهانه فوت مرحوم هاشمی رفسنجانی و همین‌طور پایان دوره‌ی پنجم مأموریت مجمع (۱۳۹۵) و انتظار برای معرفی ریاست و اعضای جدید مجمع از سوی مقام معظم رهبری، در پرونده‌ی پیش‌رو طی نه یادداشت به بررسی برخی مسائل و نکات مربوط به تاریخچه، نقش، کارکرد و جایگاه مجمع تشخیص و بازوهای کارشناسی و تدوین الگوی آن (دبیرخانه و مرکز تحقیقات استراتژیک) پرداخته‌ایم و در سه مطلب انتهایی نیز نقدهایی مهمی از زوایای مختلف (هم در ساختار، هم در روال و هم در برخی مصوبات پرسروصدا) بر مجمع تشخیص وارد کرده‌ایم.