کتاب ادیب تقریب

کتاب ادیب تقریب (روایت زندگی دکتر محمدعلی آذرشب) نوشته‌ حسن شمس‌ آبادی، روایتی مفصل و گفت‌وگومحور از زندگی فکری، علمی و فرهنگی محمدعلی آذرشب است، شخصیتی که نام او با ادبیات عربی، اندیشه‌ی وحدت و تقریب مذاهب اسلامی و پیوند ایران و جهان عرب گره خورده است. مصاحبه‌گر در این کتاب باتکیه‌بر گفت‌وگوهای طولانی و جزئی‌نگر، مسیر زندگی آذرشب را از کودکی در کربلا و ریشه‌های خانوادگی بوشهری و لاری او تا سال‌های تحصیل، تدریس، فعالیت‌های تقریبی و همراهی فکری با رهبری دنبال کرده است. ساختار اثر فصل‌بندی روشن و موضوع‌محور دارد و هر فصل بر یک برهه‌ی مهم از زندگی و یک لایه از هویت علمی و تقریبی آذرشب تمرکز کرده است، از سال‌های شکل‌گیری شخصیت در عراق و مواجهه با جریان‌های فکری چپ و ناسیونالیستی تا مهاجرت به ایران، ورود به دانشگاه تهران، حضور در نهادهای تقریبی و تجربه‌ی رایزنی فرهنگی در کشورهای مختلف. انتشارات دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی این کتاب را منتشر کرده است. کتاب ادیب تقریب دومین عنوان از مجموعه‌ای است که به معرفی چهره‌های تأثیرگذار در حوزه‌ی تقریب می‌پردازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ادیب تقریب

کتاب ادیب تقریب با تمرکز بر زندگی محمدعلی آذرشب، در قالب یک روایت مصاحبه‌محور، زندگی شخصی و مسیر علمی او را در بستری از تحولات فکری و سیاسی عراق و ایران دنبال کرده است. حسن شمس‌ آبادی در این کتاب از خلال پرسش‌های جزئی و پی‌درپی، به سراغ ریشه‌های خانوادگی آذرشب، مهاجرت اجداد او از بوشهر و لار به کربلا، فضای اجتماعی محله‌های ایرانی‌نشین کربلا و تجربه‌ی کودکی در خانواده‌ای کم‌بضاعت اما کتاب‌خوان رفته است.

 فصل اول با عنوان ایام کودکی و تحصیل به تولد در کربلا، تحصیل در مکتب‌خانه‌های سنتی (شیخ)، ورود به دبستان و دبیرستان، علاقه‌ی زودهنگام به مطالعه، تجربه‌ی کار در قهوه‌خانه‌ی پدر و شکل‌گیری عادت کتاب‌خوانی روزانه در کتابخانه‌ی عمومی کربلا می‌پردازد. در همین فصل، جزئیات جذابی از فضای محله‌ی باب‌الطاق، حضور پررنگ ایرانیان در کربلا، خاطرات اخراج ایرانیان از عراق و تأثیر این رویدادها بر زندگی خانوادگی آذرشب روایت شده است.

کتاب ادیب تقریب اثر حسن شمس آبادی در فصل‌های بعدی، زندگی آذرشب را در پیوند با جریان‌های فکری و سیاسی عراق و سپس ایران دنبال کرده است. فصل دوم با عنوان شکل‌گیری فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی در عراق به گسترش کمونیسم، نقش فتوای سید محسن حکیم، ظهور حزب الدعوه و حضور فعال آذرشب در فضای فکری ضدکمونیستی می‌پردازد. فصل سوم مهاجرت به ایران و آغاز فصلی نو در تحصیلات و فعالیت‌های علمی است و از خدمت سربازی، استخدام در آموزش‌وپرورش، ورود به دانشگاه تهران و شکل‌گیری هویت دانشگاهی او سخن گفته است. 

فصل چهارم مسیر تقریب مذاهب اسلامی: فرصت‌ها و چالش‌ها به تجربه‌های میدانی آذرشب در کنفرانس‌ها و سفرهای تقریبی به کشورهایی مانند مصر، اردن، یمن، عربستان، کویت و الجزایر، تأسیس مجلات و مراکز پژوهشی و پیگیری ایده‌ی وحدت تمدنی جهان اسلام اختصاص دارد. فصل پنجم از مسئولیت‌های تقریبی تا همراهی با رهبری به دوره‌ی رایزنی فرهنگی در سودان و سوریه، ارتباط فکری با رهبری و نقش زبان عربی در این ارتباط پرداخته است. فصل ششم نیز با عنوان سازوکار گفت‌وگوهای تقریبی: توصیه‌هایی مبتنی‌بر تجربه، جمع‌بندی نظری و تجربی آذرشب درباره‌ی گفت‌وگوهای بین‌مذهبی، عوامل موفقیت و شکست آن، تفاوت فضای داخل و خارج ایران و نقش زبان عربی در این میدان است. در پایان، سخن پایانی، رهنمودهایی برای علاقمندان حوزه‌ی تقریب و کتابنامه آمده است.

خلاصه کتاب ادیب تقریب

کتاب ادیب تقریب بر محور یک موضوع اصلی بنا شده است: اینکه چگونه یک نوجوان ایرانی‌تبار متولد کربلا، در میان فقر اقتصادی، کار در قهوه‌خانه، تحصیل در مدارس عربی و مواجهه با موج کمونیسم و ناسیونالیسم عربی، به چهره‌ای شناخته‌شده در عرصه‌ی تقریب مذاهب و پیوند فرهنگی ایران و جهان عرب تبدیل شده است. روایت کتاب از کودکی آغاز می‌شود، جایی که آذرشب از سال ۱۳۲۶ در محله‌ی باب‌الطاق کربلا، در خانواده‌ای مهاجر و کم‌درآمد رشد می‌کند. پدری کاسب و کتاب‌خوان، مادری باسواد، خانه‌ای بدون برق تا سال‌های دبستان و تجربه‌ی تحصیل در شیخ‌های سنتی حرم حضرت عباس، نخستین لایه‌های این زندگی را می‌سازد. هم‌زمان، کار در قهوه‌خانه‌ی پدر و تشویق مادر به نان‌آور بودن با شوق مطالعه و خواندن کتاب‌های کتابخانه‌ی مدرسه و مکتبة کربلاالعامه در هم تنیده شده است.

در ادامه، کتاب به سال‌های دبیرستان و دانشگاه در عراق می‌رسد، جایی که آذرشب در دبیرستان متوسطه الکربلا، رشته‌ی علمی را انتخاب می‌کند، با جریان چپ و کمونیستی در کلاس‌ها درگیر می‌شود و در کنار دروس رسمی، به خواندن آثاری مثل مقدمه‌ی ابن‌خلدون، ترجمه‌ی عربی راه طی‌شده، بخش‌هایی از المیزان و نشریه‌ی الاخاء روی می‌آورد، سپس ورود او به دانشکده‌ی فنی بغداد، تغییر اجباری رشته به‌دلیل تنگنای مالی و در نهایت تعلیق تحصیل به‌بهانه‌ی نداشتن شناسنامه‌ی عراقی و حضور در استقبال از ضریح حضرت عباس، نقطه‌ی عطف زندگی او می‌شود.

از اینجا مسیر به‌سوی دانشکده‌ی اصول‌الدین و مجموعه‌ی آموزشی علامه عسکری در بغداد باز می‌شود، جایی که آذرشب هم‌زمان معلم و دانشجو است، با اساتیدی چون سید محمدباقر حکیم، محمدمهدی آصفی و دیگران درس می‌خواند، در سمینارها و نشریه‌ی رسالة الاسلام فعال است و رساله‌ای درباره‌ی حرکت تاریخ از دیدگاه قرآن کریم می‌نویسد. این خلاصه مربوط به بخش‌های ابتدایی و شکل‌گیری زندگی فکری و تحصیلی نویسنده در عراق است و کتاب در ادامه وارد دوره‌ی فعالیت‌های او در ایران، تدریس دانشگاهی و نقش‌آفرینی در جریان تقریب مذاهب و گفت‌وگوهای بین‌مذهبی می‌شود.

چرا باید کتاب ادیب تقریب را بخوانیم؟

کتاب ادیب تقریب چند لایه‌ی خواندنی را هم‌زمان در خود جمع کرده است. از یک‌ سو روایت یک زندگی است، نه‌فقط ثبت خاطرات شخصی، بلکه بازخوانی یک زیست‌جهان شامل محله‌های ایرانی‌نشین کربلا، مکتب‌خانه‌های سنتی، مدارس عربی، کتابخانه‌ها، فضای تنش میان جریان‌های مذهبی و کمونیستی و سپس تجربه‌ی آموزشی دانشکده‌ی اصول‌الدین که میان حوزه و دانشگاه پیوند ایجاد می‌کند. این بخش تصویری زنده از تاریخ اجتماعی عراق و حضور ایرانیان در شهرهای مقدس ارائه می‌دهد.

این کتاب ازسوی‌دیگر یک پرونده‌ی فکری درباره‌ی تقریب است، نه‌فقط گفت‌وگوی شیعه و سنی، بلکه در سطح قومی، مذهبی و تمدنی. در متن اثر نشان داده می‌شود چگونه ادبیات و زبان عربی می‌تواند پل ارتباطی ایران و جهان عرب باشد و چگونه تاریخ‌نگاری تقریب (مجلات، خاطرات، اسناد) بخشی از پروژه‌ی وحدت است. در این کتاب همچنین سازوکار گفت‌وگوهای بین‌مذهبی با تجربه‌های میدانی، چالش‌ها و نقش زبان، رسانه و نهادسازی را بررسی شده و حضور چهره‌هایی مانند علامه عسکری، سید محسن حکیم و شهید صدر، اثر را به منبعی برای شناخت شبکه‌ی فکری تقریب در جهان اسلام تبدیل کرده است.

خواندن کتاب ادیب تقریب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب ادیب تقریب به پژوهشگران و دانشجویان حوزه‌ی مطالعات اسلامی، تاریخ معاصر عراق، اندیشه‌ی وحدت و تقریب مذاهب اسلامی پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به طلاب و استادان علاقه‌مند به پیوند حوزه و دانشگاه و تجربه‌ی دانشکده‌ی اصول‌الدین در بغداد، فعالان فرهنگی، رایزنان، مترجمان و کسانی که در حوزه‌ی ارتباطات ایران و جهان عرب کار می‌کنند توصیه می‌شود.