کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن

کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن نوشته احمدرضا اخوت و مریم قاسمی و تلاشی است برای بازتعریف رابطه‌ی مسلمان با قرآن براساس آیات قرآن. انتشارات قرآن و اهل بیت نبوت (ع)، ناشر آثار مجمع مدارس دانشجویی قرآن و عترت (ع)، این کتاب را منتشر کرده است. کتاب با مرور سخنان پیامبر اسلام (ص) و به‌ویژه خطبه‌ها و کلمات امام علی (ع) نشان می‌دهد که حتی در صدر اسلام نیز بهره‌مندی از قرآن به اندازه‌ی ظرفیت و عظمت این کتاب نبوده است و هنوز هم فاصله‌ی جدی میان «آنچه قرآن می‌خواهد» و «آنچه مسلمانان از قرآن می‌گیرند»، وجود دارد. نویسندگان با نقد بسنده‌کردن به حفظ، قرائت و جلوه‌های صوری پیشنهاد می‌کنند که برای فهم درست ارتباط با قرآن باید مستقیماً به‌سراغ خود قرآن رفت و از دل آیات، الگو و سیر مشخصی برای این ارتباط استخراج کرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن اثر احمدرضا اخوت و مریم قاسمی

کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن با طرح این گزاره آغاز می‌شود که پرداختن مسلمانان به قرآن، از صدر اسلام تا امروز، با شأن و ظرفیت این کتاب هماهنگ نبوده است. احمدرضا اخوت در مقدمه با استناد گسترده به خطبه‌ها و کلمات امام علی (ع) نشان می‌دهد که حتی در زمان حضور پیامبر اسلام (ص) و امام علی (ع)، نوع مواجهه‌ی بسیاری از مسلمانان با قرآن، سطحی، متناقض یا آمیخته با هوا و رأی شخصی بوده است. قرآن در این نگاه گاهی به «خطی میان دو جلد» تقلیل یافته است که بدون ترجمانِ انسان الهی به ابزاری برای تحریف و توجیه تبدیل می‌شود.

رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن مجموعه‌ای از پرسش‌های بنیادین را طرح می‌کند؛ آیا قرآن را واقعاً نامحدود می‌دانیم؟ آیا برنامه‌ی زندگی را بر «کاشت بذر قرآن» بنا کرده‌ایم؟ آیا رجوع ما به قرآن همان است که خود قرآن از ما انتظار دارد؟ این پرسش‌ها نقطه‌ی عزیمت کتاب برای بازاندیشی در چیستی و چگونگی ارتباط با قرآن است. این کتاب به نقد وضعیت رایج علوم قرآنی می‌پردازد و با رجوع مستقیم به آیات ۹ دسته‌ی محتوایی درباره‌ی قرآن استخراج می‌کند. سپس این داده‌ها در قالب یک «سیر» بازچینش می‌شود. نویسندگان در فصل‌ها و بخش‌های بعدی این سیر را در چهار مرتبه‌ی اصلی و چهار سطح در هر مرتبه بسط می‌دهند و برای هر خانه از این جدول، گزاره‌هایی قرآنی می‌آورند.

هر فصل از این اثر ابتدا چیستی ارتباط با قرآن در آن مرتبه را توضیح می‌دهد؛ سپس در چهار محور «فعال‌سازی»، «ضوابط فردی»، «ضوابط جمعی» و «نقشه‌ی طراحی» به لوازم عملی آن در سطح فرد و جامعه می‌پردازد. کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن با تکیه بر نام‌ها و اوصاف قرآن، آیات مربوط به وحی، ذکر، هدایت، موانع فهم و مراتب بهره‌مندی، چهار مرتبه و چهار سیر برای ارتباط با قرآن ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از «احساس نیاز» تا «شکوفایی» یا «محرومیت» در این مسیر حرکت کرد.

خلاصه کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن

قرآن خود درباره‌ی نوع رابطه‌ی انسان با این کتاب چه می‌گوید؟ نویسندگان برای پاسخ به‌جای تکرار تقسیم‌بندی‌های رایج علوم قرآنی، همه‌ی آیاتی را که به‌نوعی به «کنش و واکنش انسان در برابر قرآن» مربوط است گردآوری و در چند مرحله طبقه‌بندی کرده‌اند. ابتدا ۹ دسته‌ی اصلی از آیات به دست می‌آید؛ صفات و اوصاف قرآن، نسبت قرآن و پیامبر اسلام (ص)، جنس و تنوع محتوا، شیوه‌ی ارائه‌ی مطالب، غایت نزول، عوامل فهم، موانع فهم، دستورهای الهی درباره‌ی قرآن و سرانجامِ پیروان و مخالفان.

در گام بعد این داده‌ها در قالب سیری چهارگانه بازچینش می‌شود: ۱) نیاز انسان به قرآن، ۲) جلوه‌ی قرآن در پاسخ به این نیاز، ۳) شکوفایی انسان در اثر ارتباط، ۴) روی‌گردانی و سقوط در صورت قطع ارتباط. این سیر، از «نیاز» آغاز می‌شود و تا «شکوفایی» یا «محرومیت» ادامه می‌یابد. نویسندگان با مطالعه‌ی دوباره‌ی آیات نشان می‌دهند که هم خود قرآن و هم نوع ارتباط انسان با آن دارای «مراتب» است؛ برای نمونه نوربودن قرآن برای کسی که تازه از ظلمات شرک بیرون می‌آید، با نوربودن آن برای جامعه‌ی مؤمنِ در حال ساخت تمدن ایمانی، در یک سطح نیست.

چهار مرتبه برای ارتباط با قرآن تعریف می‌شود و در هر مرتبه، همان سیر چهارگانه (نیاز، جلوه، شکوفایی و روی‌گردانی) در چهار سطح پیگیری می‌شود. فصل «وحی و ذکر» نمونه‌ای از این رویکرد است. در این فصل ابتدا نیاز فطری انسان به شناخت مبدأ و ارتباط مستقیم با خدا توضیح داده می‌شود؛ سپس قرآن به‌عنوان «وحی» و «ذکر» معرفی می‌شود که خدا به‌وسیله‌ی آن خود را تفصیلاً به انسان شناسانده و راه ارتباط امن با خویش را گشوده است. در ادامه شکوفایی انسان در این مرتبه با مفاهیمی مانند «تذکر»، «اذن واعیه»، «تیسیر یسری» و «اخلاص در دین» تبیین می‌شود؛ یعنی فعال‌شدن توان دریافت حقایق، روشن‌شدن فطرت، آسان‌شدن حرکت در مسیر الهی و خالص‌شدن دین برای خدا. در مقابل، روی‌گردانی از ذکر در چهار صورت بررسی می‌شود؛ اعراض از روبه‌روشدن با وحی، تولّی و پشت‌کردن پس از مواجهه، اجتناب از احکام الهی و نهایتاً اشمئزاز و نفرت از وحی و خدا.

این کتاب در فصل‌های بعدی همین الگو را در مراتب دیگر ارتباط با قرآن دنبال و در هر مرتبه، وضعیت شکوفایی و مسیر سقوط را براساس آیات ترسیم می‌کند تا خواننده بتواند جایگاه خود و جامعه را در این سیر تشخیص دهد.

چرا باید کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن را بخوانیم؟

کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن به‌جای افزودن یک متن تفسیری دیگر به‌سراغ مسئله‌ی «چگونه قرآن بخوانیم و با آن مرتبط شویم» رفته است. مزیت اصلی این کتاب استخراج الگویی منظم از دل آیات است که در آن، ارتباط با قرآن به‌صورت سیر و مرتبه دیده می‌شود؛ از نیاز تا شکوفایی یا محرومیت در چهار مرتبه و چهار سطح. این الگو کمک می‌کند خواننده بداند هر آیه درباره‌ی کدام بُعد از ارتباط با قرآن سخن می‌گوید و انتظار خود را از قرآن در جای درست تنظیم کند. نویسندگان فاصله‌ی میان توصیف‌های بلند پیامبر اسلام (ص) و امام علی (ع) از قرآن و وضعیت واقعی مسلمانان را به‌صورت عینی نشان داده و با رجوع مستقیم به آیات، چارچوبی برای حرکت فردی و جمعی پیشنهاد کرده‌اند.

خواندن کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که دغدغه‌ی بازنگری در نوع رجوع خود به قرآن را دارند، در حوزه‌های آموزش و ترویج قرآن فعالیت می‌کنند، به مباحث نظری درباره‌ی وحی و ذکر و مراتب بهره‌مندی از قرآن علاقه‌مند هستند یا در سطح فردی و جمعی به‌دنبال طراحی برنامه‌ای عمیق‌تر برای انس با قرآنند.

درباره احمدرضا اخوت

احمدرضا اخوت، زاده‌ی سال ۱۳۴۷، مدرس دانشگاه تهران، نویسنده و پژوهشگر حوزه‌ی قرآن کریم و سیره‌ی اهل‌‌بیت (ع) بوده است. او مدرسه‌ی دانشجویی قرآن و عترت (ع) را بنیان گذاشته و از اعضای هیئت‌علمی آن به شمار می‌رود. اخوت دارای مدرک کارشناسی‌ارشد زیست گیاهی از دانشگاه تهران است و فعالیت تخصصی خود را بر تدبر در قرآن کریم متمرکز کرده است. ثمره‌ی سال‌ها تحقیق و تلاش او راه‌اندازی مدرسه‌ی قرآن و عترت (ع) و تربیت مربیان و معلمان تربیتی برای آموزش آموزه‌های قرآنی بوده است. در کارنامه‌ی علمی و فرهنگی او تألیف ده‌ها کتاب و مقاله درباره‌ی کاربرد قرآن کریم در حوزه‌هایی چون روان‌شناسی، تربیت فرزند، نظام خانواده و جامعه‌ی اسلامی دیده می‌شود. از آثار او می‌توان به کتاب‌های «از زیارت تا ملاقات با خدا»، «پرورش تفکر بنیادی»، «مبانی و مهارت‌های برنامه‌ریزی»، «پرورش تفکر قرآنی»، «نیاز در ساختار انسان» و «درمانگری افسردگی مبتنی‌بر قرآن» اشاره کرد.

بخشی از کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن

«بخش دوم: تلاش برای تحقق مقام تدبّر

مرتبه سوم ارتباط با قرآن به صورت مستقیم با مسائل عینی زندگی انسان هم در بعد فردی و هم در بعد اجتماعی مرتبط است. به همین دلیل موفقیت در اداره امور زندگی و برنامه‌های آن منوط به تحقق این ارتباط می‌باشد.

عینیت زندگی انسان نقش تعیین‌کننده‌ای در جهتگیری‌های باوری و اعتقادی او دارد و توحید و شرک هر کسی در این مرتبه آزموده می‌شود. بر این اساس حضور قرآن در این مرتبه بسیار ضروری است.

برای تحقق مرتبه سوم ارتباط با قرآن که مربوط به مقام تدبر است طی مراحل زیر ضروری است:

- با شناسایی موانع جریان نداشتن ارتباط با قرآن در مقام تدبر و برطرف کردن آن، روند فعالسازی این ارتباط در حرکت‌های قرآنی به عنوان پیشران طی شود.

- ضوابط برنامه‌های فردی این ارتباط شناسایی و توسط افراد جامعه رعایت شود.

- ضوابط برنامه‌ریزی جمعی دانسته شود و اجرا گردد.

- نقشه‌ای برای طراحی مراجعه به قرآن تنظیم و سطح ارتباط با قرآن در این مقام گسترش داده شود.»