کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن

کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن نوشته‌ی احمدرضا اخوت و مریم قاسمی، تلاشی است برای بازتعریف رابطه‌ی مسلمان با قرآن بر اساس خود آیات قرآن. انتشارات قرآن و اهل بیت نبوت(ع)، ناشر آثار مجمع مدارس دانشجویی قرآن و عترت(ع)، آن را منتشر کرده است. مقدمه و فاتحه‌ی کتاب با مرور سخنان پیامبر اسلام(ص) و به‌ویژه خطبه‌ها و کلمات امام علی(ع)، نشان می‌دهد که حتی در صدر اسلام نیز بهره‌مندی از قرآن به اندازه‌ی ظرفیت و عظمت این کتاب نبوده و هنوز هم فاصله‌ی جدی میان «آنچه قرآن می‌خواهد» و «آنچه مسلمانان از قرآن می‌گیرند» وجود دارد. نویسندگان با نقد بسنده‌کردن به حفظ، قرائت و جلوه‌های صوری، پیشنهاد می‌کنند که برای فهم درست ارتباط با قرآن باید مستقیماً به سراغ خود قرآن رفت و از دل آیات، الگو و سیر مشخصی برای این ارتباط استخراج کرد. در ادامه، کتاب با تکیه بر نام‌ها و اوصاف قرآن، آیات مربوط به وحی، ذکر، هدایت، موانع فهم و مراتب بهره‌مندی، چهار مرتبه و چهار سیر برای ارتباط با قرآن ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از «احساس نیاز» تا «شکوفایی» یا «محرومیت» در این مسیر حرکت کرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن

کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن با طرح این گزاره آغاز می‌شود که پرداختن مسلمانان به قرآن، از صدر اسلام تا امروز، با شأن و ظرفیت این کتاب هماهنگ نبوده است. احمدرضا اخوت در مقدمه، با استناد گسترده به خطبه‌ها و کلمات امام علی(ع)، نشان می‌دهد که حتی در زمان حضور پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع)، نوع مواجهه‌ی بسیاری از مسلمانان با قرآن، سطحی، متناقض یا آمیخته با هوا و رأی شخصی بوده است. در این نگاه، قرآن گاهی به «خطی میان دو جلد» تقلیل یافته که بدون ترجمانِ انسانِ الهی، به ابزاری برای تحریف و توجیه تبدیل می‌شود. کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن در همین بستر، مجموعه‌ای از پرسش‌های بنیادین را طرح می‌کند: آیا قرآن را واقعاً نامحدود می‌دانیم؟ آیا برنامه‌ی زندگی را بر «کاشت بذر قرآن» بنا کرده‌ایم؟ آیا رجوع ما به قرآن همان است که خود قرآن از ما انتظار دارد؟ این پرسش‌ها، نقطه‌ی عزیمت کتاب برای بازاندیشی در چیستی و چگونگی ارتباط با قرآن است. کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن در ادامه، به نقد وضعیت رایج علوم قرآنی می‌پردازد؛ جایی که مبانی، اصول و روش‌ها در هم آمیخته و طرح روشنی برای «رابطه‌ی مسلمان با قرآن» ارائه نشده است. فاتحه‌ی کتاب با رجوع مستقیم به آیات، نه دسته‌ی محتوایی درباره‌ی قرآن استخراج می‌کند: از صفات و ویژگی‌ها، نوع محتوا، شیوه‌ی بیان، غایت نزول، عوامل و موانع فهم، تا دستورهای الهی به پیامبر(ص) و مؤمنان و سرانجامِ پیروان و مخالفان قرآن. سپس این داده‌ها در قالب یک «سیر» بازچینش می‌شود: نیاز انسان به قرآن، جلوه‌ی قرآن در پاسخ به این نیاز، شکوفایی حاصل از ارتباط، و رویگردانی و سقوط در صورت قطع ارتباط. نویسندگان در فصل‌ها و بخش‌های بعدی، این سیر را در چهار مرتبه‌ی اصلی و چهار سطح در هر مرتبه بسط می‌دهند و برای هر خانه از این جدول، گزاره‌هایی قرآنی می‌آورند. ساختار کتاب پس از مقدمه و فاتحه، با فصل‌هایی مانند «وحی و ذکر» پیش می‌رود؛ هر فصل ابتدا چیستی ارتباط با قرآن در آن مرتبه را توضیح می‌دهد، سپس در چهار محور «فعالسازی»، «ضوابط فردی»، «ضوابط جمعی» و «نقشه‌ی طراحی» به لوازم عملی آن در سطح فرد و جامعه می‌پردازد.

خلاصه کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن

کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن از یک مسئله‌ی محوری حرکت می‌کند: قرآن خود درباره‌ی نوع رابطه‌ی انسان با این کتاب چه می‌گوید؟ نویسندگان برای پاسخ، به‌جای تکرار تقسیم‌بندی‌های رایج علوم قرآنی، همه‌ی آیاتی را که به‌نوعی به «کنش و واکنش انسان در برابر قرآن» مربوط است گردآوری و در چند مرحله طبقه‌بندی کرده‌اند. ابتدا نه دسته‌ی اصلی از آیات به دست می‌آید: صفات و اوصاف قرآن، نسبت قرآن و پیامبر(ص)، جنس و تنوع محتوا، شیوه‌ی ارائه‌ی مطالب، غایت نزول، عوامل فهم، موانع فهم، دستورهای الهی درباره‌ی قرآن، و سرانجامِ پیروان و مخالفان. در گام بعد، این داده‌ها در قالب یک سیر چهارگانه بازچینش می‌شود: ۱) نیاز انسان به قرآن، ۲) جلوه‌ی قرآن در پاسخ به این نیاز، ۳) شکوفایی انسان در اثر ارتباط، ۴) رویگردانی و سقوط در صورت قطع ارتباط. این سیر، از «نیاز» آغاز می‌شود و تا «شکوفایی» یا «محرومیت» ادامه می‌یابد. سپس با مطالعه‌ی دوباره‌ی آیات، نویسندگان نشان می‌دهند که هم خود قرآن و هم نوع ارتباط انسان با آن، دارای «مراتب» است؛ برای نمونه، نور بودن قرآن برای کسی که تازه از ظلمات شرک بیرون می‌آید، با نور بودن آن برای جامعه‌ی مؤمنِ در حال ساخت تمدن ایمانی، در یک سطح نیست. بر این اساس، چهار مرتبه برای ارتباط با قرآن تعریف می‌شود و در هر مرتبه، همان سیر چهارگانه (نیاز، جلوه، شکوفایی، رویگردانی) در چهار سطح پیگیری می‌شود. فصل «وحی و ذکر» نمونه‌ای از این رویکرد است. در این فصل، ابتدا نیاز فطری انسان به شناخت مبدأ و ارتباط مستقیم با خدا توضیح داده می‌شود؛ سپس قرآن به‌عنوان «وحی» و «ذکر» معرفی می‌شود که خدا به‌وسیله‌ی آن خود را تفصیلاً به انسان شناسانده و راه ارتباط امن با خویش را گشوده است. در ادامه، شکوفایی انسان در این مرتبه با مفاهیمی مانند «تذکر»، «اذن واعیه»، «تیسیر یسری» و «اخلاص در دین» تبیین می‌شود؛ یعنی فعال‌شدن توان دریافت حقایق، روشن‌شدن فطرت، آسان‌شدن حرکت در مسیر الهی و خالص‌شدن دین برای خدا. در مقابل، رویگردانی از ذکر در چهار صورت بررسی می‌شود: اعراض از روبه‌رو شدن با وحی، تولّی و پشت‌کردن پس از مواجهه، اجتناب از احکام الهی و نهایتاً اشمئزاز و نفرت از وحی و خدا. کتاب در فصل‌های بعدی، همین الگو را در مراتب دیگر ارتباط با قرآن دنبال می‌کند و در هر مرتبه، هم وضعیت شکوفایی و هم مسیر سقوط را بر اساس آیات ترسیم می‌کند تا خواننده بتواند جایگاه خود و جامعه را در این سیر تشخیص دهد.

چرا باید کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن را بخوانیم؟

کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن به‌جای افزودن یک متن تفسیری دیگر، به سراغ خود مسئله‌ی «چگونه قرآن بخوانیم و با آن مرتبط شویم» رفته است. مزیت اصلی آن، استخراج یک الگوی منظم از دل آیات است که در آن، ارتباط با قرآن به‌صورت سیر و مرتبه دیده می‌شود؛ از نیاز تا شکوفایی یا محرومیت، در چهار مرتبه و چهار سطح. این الگو کمک می‌کند که خواننده بداند هر آیه درباره‌ی کدام بُعد از ارتباط با قرآن سخن می‌گوید و انتظار خود را از قرآن در جای درست تنظیم کند. نویسندگان در این کتاب، فاصله‌ی میان توصیف‌های بلند پیامبر(ص) و امام علی(ع) از قرآن و وضعیت واقعی مسلمانان را به‌صورت عینی نشان داده‌اند و سپس با رجوع مستقیم به آیات، چارچوبی برای حرکت فردی و جمعی پیشنهاد کرده‌اند. تأکید بر مفاهیمی مانند ذکر، تذکره، ذی‌ذکر، اذن واعیه، تیسیر، اخلاص در دین و نیز آسیب‌شناسی اعراض، تولّی، اجتناب و اشمئزاز، خواننده را از سطح «حفظ و قرائت صرف» به سطح «بازنگری در نوع رجوع به قرآن» می‌برد. این کتاب برای کسانی که درگیر فعالیت‌های قرآنی، آموزشی یا فرهنگی هستند، امکان می‌دهد برنامه‌ها و طرح‌های خود را با یک نقشه‌ی قرآنیِ روشن بازطراحی کنند و نسبت میان نیاز، جلوه‌ی قرآن، شکوفایی و رویگردانی را در سطح فرد و جامعه بسنجند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به کسانی پیشنهاد می‌شود کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن را بخوانند که دغدغه‌ی بازنگری در نوع رجوع خود به قرآن دارند، در حوزه‌های آموزش و ترویج قرآن فعالیت می‌کنند، به مباحث نظری درباره‌ی وحی، ذکر و مراتب بهره‌مندی از قرآن علاقه‌مند هستند، یا در سطح فردی و جمعی به‌دنبال طراحی برنامه‌ای عمیق‌تر برای انس با قرآن‌اند.

بخشی از کتاب رهیافتی در چگونگی ارتباط با قرآن

«هر مسلمانی می‌داند قرآن، کتاب دین اسلام است، برای همین اگر آگاهانه مسلمان باشد سعی می‌کند رابطه میان خود و این کتاب را مشخص کرده و خود را هر چه بیشتر، به وضعیت مطلوبش نزدیک‌تر کند که در نتیجه آن، بهره‌مندی روز افزون او از کتاب قرآن با افزایش عمر او خواهد بود. طبیعی است فرد در راه ارتباط با قرآن، ابتدا به مسیرهایی روی می‌آورد که در محیط خویش آنها را می‌بیند و به گونه‌ای جوّ غالب بر او اثر دارد و بر اساس آنها، مصداق‌هایی را به عنوان تقویت رابطه خود با قرآن در نظر می‌گیرد. طبق اصل ضرورت عمل آگاهانه برای انسان عاقل دارای اراده، چنین تلاشی برای او کافی نیست و او باید خود را کم کم به مسیری سوق دهد که در آن، رویش انگیزه‌های درونی برای رفتن به سراغ قرآن، تقویت اسلام و ارتباط با خدا به واسطه قرآن در او شکل گرفته، بتواند تصویر روشنی از بهره‌مندی مطلوب از قرآن داشته باشد. انگیزه‌هایی درونی که باعث جلب توجه فرد به قرآن می‌شود دلیل‌های پایدارتر و قوی‌تری را برای ارتباط با قرآن در اختیار انسان قرار می‌دهد. تأثیرپذیری‌های از بیرون که نقش مشوّق دارند، در صورتی که به انگیزه‌های درونی تبدیل شوند، می‌توانند بهره‌مندی فرد از قرآن را افزایش دهند. در کلام پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد (ص) درباره خواندن قرآن، حفظ قرآن، قرائت قرآن و جای دادن قرآن در قلب خود و نیز سخن گفتن و شنیدن از قرآن و مشغول بودن به قرآن، توصیه‌های زیادی آمده است و در طول تاریخ، مسلمان‌ها برای عملی کردن این توصیه‌ها، مصداق‌هایی را در نظر گرفته و آنها را به عنوان بهره‌مندی از قرآن پیگیری کرده‌اند. برای مثال از بَر کردن قرآن، به عنوان مصداقی از «حفظ قرآن» و با آوای بلند و آهنگین خواندن قرآن به عنوان مصداقی برای «قرائت» و «تلاوت» و «ترتیل» دنبال شده است. سواد روخوانی قرآن نیز که مقدمه آشنایی با محتوای کتاب است به عنوان برنامه آموزشی مصداقی برای یادگیری قرآن پیگیری شده و چه بسا گاهی به همان قدر حفظ و تلاوت و روخوانی رایج به عنوان بهره‌مندی مسلمانان از قرآن اکتفا شده است. البته نمی‌توان به طور کلی این نوع فعالیت‌ها را خالی از رشد برای مشغولان به آن و جامعه آنها دانست و از سوی دیگر، از لحاظ نظام آموزشی نیز نمی‌توان مشخص کرد چه میزان رشدی را برای آنها رقم زده است. در هر صورت کمترین بهره از این دست فعالیت‌ها، برای جامعه مسلمانان، از یاد نبردن قرآن به عنوان ودیعه گرانقدر پیامبر اسلام (ص) بوده است.»