کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد

کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد نوشته‌ی احمدرضا اخوت و شهربانو کندی، اثری است از مجموعه‌ی «انس با قرآن پیش از دبستان» که نشر قرآن و اهل بیت نبوت(ع)، ناشر آثار مجمع مدارس دانشجویی قرآن و عترت(ع)، آن را منتشر کرده است. این کتاب بر پایه منظومه‌ای از مباحث رشد، تربیت و کلام، به این سؤال پاسخ داده است که چگونه می‌توان در هفت سال اول زندگی، کودک را در فضایی طیّب و امن، با قرآن مأنوس کرد و هم‌زمان نور عقل و فطرت او را حفظ و تقویت نمود. نویسندگان با تکیه بر آیات قرآن، روایات اهل بیت(ع) و تجربه‌های تربیتی، دوره اول رشد را به‌عنوان مرحله طیّب‌گزینی معرفی کرده‌اند؛ دوره‌ای که در آن مسئولیت اصلی رشد کودک بر عهده پدر و مادر و مربیان است و محور تربیت، روبرو کردن کودک با طیّبات در خوراک، پوشاک، روابط، صفات و حتی محصولات و اسباب‌بازی‌هاست. در این کتاب، انس با قرآن نه به‌معنای آموزش سنگین و رسمی، بلکه به‌عنوان شیوه‌ای از «زندگی‌کردن در کنار کلام وحی» طرح شده است؛ از شنیدن صوت قرآن در خانه و همراهی عاطفی والدین، تا برنامه‌ریزی‌های جزئی برای انتخاب سوره‌ها، زمان‌ها و فضاهای مناسب. انس با قرآن در دوره اول رشد تلاش می‌کند نشان دهد که چگونه می‌توان از ظرفیت فطرت خداجوی کودک، محبت والدین، و ساختار کلام طیّب، برای شکل‌دادن به نطق، تفکر و ایمان او بهره برد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد

کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد با تمرکز بر دوره کودکی، به‌ویژه سال‌های پیش از دبستان، به‌صورت گام‌به‌گام نشان می‌دهد که رشد انسان چگونه در منظومه‌ای طولی و پیوسته تعریف شده است و دوره اول رشد چه جایگاهی در این سیر دارد. احمدرضا اخوت در کنار شهربانو کندی، ابتدا مفهوم رشد و مقابل آن یعنی غیّ را توضیح داده است و بر این نکته تأکید کرده است که زندگی انسان در دو سیر کلی رشد و غیّ جریان دارد. سپس چهار مرحله اصلی منظومه رشد را معرفی کرده است: دوره طیّب‌گزینی، دوره خیرگزینی، دوره بروز حسن و تصمیم‌ها، و دوره ایمان‌گرایی. کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد به‌طور خاص بر مرحله اول، یعنی هفت سال آغازین زندگی، متمرکز است؛ دوره‌ای که در آن کودک هنوز قدرت تحلیل مفاهیم انتزاعی را ندارد و بیش از هر چیز از محیط، رفتار والدین و نوع کلامی که می‌شنود تأثیر می‌پذیرد. در این بخش‌ها، نویسندگان با استناد به آیات سوره‌هایی مانند جمعه، اعراف، نحل، یوسف، حج و اسراء، نشان داده‌اند که چگونه قرآن متن تعلیم و تزکیه است و مبانی رشد در هر دوره سنی باید از قرآن و سیره اهل بیت(ع) استخراج شود. کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد در ادامه، ساختار خود را بر چند محور اصلی بنا کرده است: شناخت دوره کودکی و اقتضائات آن، روبرو کردن کودک با طیّبات، راهبری کودک با کلام طیّب، طیّب‌سازی کودک با ایجاد انس با کلام وحی، و در نهایت برنامه‌ریزی عملی برای مأنوس کردن کودک با قرآن. در فصل‌های میانی، درباره تولد فطرت پاک، مراتب رشد، نقش تقوا، اهمیت امنیت عاطفی و جسمی، و جایگاه محبت پدر و مادر بحث شده است. سپس انواع طیّبات در پنج دسته (نیازهای واقعی، باورها، روابط، صفات و مصنوعات) طبقه‌بندی شده و توضیح داده شده است که چگونه هر یک از این طیّبات می‌تواند نور فطرت و عقل را در کودک تقویت کند. بخش مفصل دیگری به نقش کلام در زندگی، به‌ویژه در کودکی، اختصاص یافته است؛ جایی که از سمع، بصر و افئده، ساختار گزاره‌ها، لحن، اسم‌ها، فعل‌ها، قیدها، شرط، نفی، مالکیت و قلمرو سخن رفته و نشان داده شده است که کلام طیّب چگونه می‌تواند احساس امنیت، کرامت، توانستن و نفع را در کودک ایجاد کند. در فصل‌های پایانی، کتاب به‌صورت بسیار جزئی وارد طراحی طرح‌های آموزشی مانند «بذرهای نور» و «چهره‌های نورانی» شده است، مقطع‌بندی سنی، انتخاب سوره‌ها، بودجه‌بندی زمانی، مراتب انس (از آشنایی تا عمل خودجوش) و حتی برنامه‌های جبرانی دو سال آخر پیش از دبستان را تشریح کرده است.

خلاصه کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد

انس با قرآن در دوره اول رشد بر یک ایده محوری استوار است: کودک با فطرتی پاک و خداجو متولد می‌شود و اگر در بستر طیّبات قرار گیرد، نور عقل در او زودتر و قوی‌تر ظاهر می‌شود و این نور، او را در مسیر رشد از ظلمات به سوی نور هدایت می‌کند. نویسندگان ابتدا مفهوم رشد را در برابر غیّ قرار داده‌اند و توضیح داده‌اند که رشد، فرایندی طولی و پیوسته است که هر مرتبه آن نتیجه مرتبه قبلی و مقدمه مرتبه بعدی است. در این میان، دوره اول و دوم رشد، یعنی کودکی، دوره‌ای است که مسئولیت اصلی رشد بر عهده پدر و مادر و مربیان است و آنان باید هم‌زمان مراتب رشد خود را طی کنند و به رشد فرزند کمک کنند. در ادامه، کتاب نشان می‌دهد که غایت دوره اول رشد، هدایت نطق و تعلیم کلام است به‌گونه‌ای که زمینه رشد بهتر در دوره‌های بعد فراهم شود. روح حاکم بر تربیت در این دوره، بسترسازی و انس‌دهی با طیّبات است. طیّب در این کتاب به‌عنوان وصفی برای هر چیزی که نور فطرت را تقویت می‌کند تعریف شده است؛ از خوراک و پوشاک تا روابط، صفات و محصولات. نویسندگان پنج دسته طیّبات را برمی‌شمارند و توضیح می‌دهند که تأمین هر دسته چگونه بر رشد عقل، حیا، تمایز خوب و بد و امنیت روانی کودک اثر می‌گذارد. بخش مهمی از کتاب به نقش کلام اختصاص دارد. کلام در این نگاه، رکن یاددهی و یادگیری، شکل‌دهنده روابط و حامل باورهاست. کودک در سال‌های اول، بیش از آنکه به محتوای کلام توجه کند، از لحن و حالت آن تأثیر می‌پذیرد. بنابراین کلام طیّب باید حس اعتماد، امنیت، کرامت، توانستن، خوش‌خلقی، نفع و کمک به دیگران را در کودک ایجاد کند. نویسندگان اجزای کلام (لحن، اسم، فعل، قید، نفی، شرط، مالکیت، قلمرو، تأکید، عطف و فصل) را به‌تفصیل توضیح داده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه می‌توان با استفاده از همین اجزا، تفکر، تمایز و فهم سببیت را در کودک فعال کرد. در گام بعد، کتاب جایگاه قرآن را در طیّب‌سازی تبیین می‌کند. قرآن در این نگاه، کتاب فطرت، شکوفاکننده وجه الهی انسان، تأمین‌کننده رزق معنوی و متنی است که بالاترین ظرفیت را برای برنامه‌ریزی تربیتی دارد. انس با قرآن در دوره اول رشد تأکید می‌کند که در این سن، روش اصلی ارائه قرآن، «انس» است نه آموزش مفهومی یا حفظ گسترده. کودک با شنیدن صوت قرآن، دیدن صحنه قرائت، همراهی عاطفی با والدین و حضور در فضای محبت‌آمیز، بدون درک تفصیلی معانی، با حقایق قرآن مأنوس می‌شود و این انس، بذر ایمان و تفکر را در او می‌کارد. کتاب سپس به‌صورت کاربردی، نبایدهای آموزش قرآن به کودک را برمی‌شمارد؛ از تحمیل حفظ فراتر از وسع، ترساندن با احترام افراطی، بیان مفاهیمی فراتر از فهم کودک، تا رقابت و مقایسه و تشویق و تنبیه نامتناسب. در مقابل، انس به‌عنوان مقصد برنامه‌ریزی تعریف شده است و مراتب آن از توجه و آشنایی تا عمل خودجوش و تمایز بین بودن با قرآن و نبودن با آن، به‌عنوان شاخص‌های ارزیابی معرفی شده است. در فصل‌های پایانی، کتاب دو طرح عملی «بذرهای نور» و «چهره‌های نورانی» را ارائه کرده است. در طرح بذرهای نور، در بازه ۳ تا ۷ سالگی، از هر سوره حداقل یک کلمه به‌عنوان «بذر» در ذهن کودک کاشته می‌شود و صوت کل قرآن به‌تدریج در خانه شنیده می‌شود. در طرح چهره‌های نورانی، بسته‌های متنوعی از سوره‌ها (از چند سوره کوتاه تا ده‌ها سوره) متناسب با استطاعت والدین و کودک پیشنهاد شده است و برای هر بسته، مقطع‌بندی زمانی، همراهی با ادعیه حضرت زهرا(س)، و شیوه‌های تکرار، خاطره‌سازی، تداعی و پیوند دادن کلمات قرآنی با اعمال روزمره توضیح داده شده است. در همه این طرح‌ها، محور ثابت، انس والدین با قرآن، طهارت ظاهر و باطن، محبت عمیق به کودک و احترام به اقتضائات سنی اوست.

چرا باید کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد را بخوانیم؟

انس با قرآن در دوره اول رشد برای کسانی که به تربیت دینی کودک علاقه‌مند هستند، تصویری منسجم از پیوند میان رشد، فطرت، عقل و قرآن ارائه کرده است. این کتاب نشان می‌دهد که انس با قرآن در سال‌های پیش از دبستان، به معنای نشاندن کودک پای کلاس و تکلیف نیست، بلکه به معنای ساختن فضایی طیّب در خانه، اصلاح کلام والدین، و وارد کردن قرآن در بافت زندگی روزمره است. خواننده در این کتاب با مفاهیمی مانند طیّبات، مراتب رشد، نقش سمع و بصر و افئده، و ساختار کلام طیّب آشنا می‌شود و می‌بیند که چگونه همین مفاهیم می‌تواند به تصمیم‌های کوچک و عملی در تغذیه، پوشش، روابط خانوادگی، بازی‌ها و گفت‌وگوهای روزانه تبدیل شود. کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد علاوه‌بر مباحث نظری، به‌طور جزئی وارد طراحی برنامه شده است؛ از تعیین مقصد (انس)، تعریف مراتب انس، تا بودجه‌بندی زمانی، انتخاب سوره‌ها، و ارائه طرح‌هایی مانند بذرهای نور و چهره‌های نورانی. این ترکیبِ مبانی قرآنی و روایی با پیشنهادهای اجرایی، به خواننده کمک می‌کند که میان «آرزوهای تربیتی» و «امکانات واقعی» خود توازن برقرار کند و برنامه‌ای متناسب با استطاعت خود و کودک طراحی کند. همچنین تأکید مکرر کتاب بر طهارت، محبت، امنیت عاطفی، پرهیز از مقایسه و اجبار، و توجه به شاکله منحصر به فرد هر کودک، آن را به متنی تبدیل کرده است که می‌تواند نگاه خواننده را نسبت به کودک، قرآن و خودِ فرایند تربیت عمیق‌تر و دقیق‌تر کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به پدر و مادرهایی پیشنهاد می‌شود که دغدغه تربیت دینی و قرآنی فرزند در سال‌های پیش از دبستان دارند و نمی‌خواهند او را زیر فشار حفظ و کلاس بگذارند. به مربیان مهد و پیش‌دبستانی که به‌دنبال چارچوبی قرآنی برای طراحی برنامه‌های انس با قرآن هستند نیز توصیه می‌شود. همچنین به دانشجویان و فعالان حوزه تربیت اسلامی و علاقه‌مندان منظومه رشد و مباحث فطرت و عقل پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب انس با قرآن در دوره اول رشد

«غایت یا نهایت رشد در هفت سال اول، هدایت نطق و تعلیم کلام به گونه‌ای است که زمینه رشد بهتر در دوره‌های بعد را فراهم سازد. روح حاکم بر تربیت در این دوره بسترسازی و انس‌دهی با طیّبات است. نطق، کلام و حواس از ابزارها و دارایی‌های کودک‌اند که با محوریت قرار دادن طیّبات باید تأدیب شده و شکل گیرند. کلام طیّب و قرآن نقش کلام در آموزش‌های ابتدایی زندگی، نقشی بی‌بدیل و غیرقابل کتمان است. هر آموزش دیگری در کودک وابسته به میزان یادگیری کلام در او است که موثر واقع می‌شود و اساسا بدون دخالت مستقیم کلام هیچ آموزشی در او اتفاق نمی‌افتد. بر این اساس اگر محور تزکیه تعلیم در ابتدای زندگی انسان با تکیه بر آموزش کلام صورت گیرد، امکان رشد و تعالی کودک به طور قطع به سمت و سویی درست سوق می‌یابد. بر اساس آیات نورانی قرآن و روایات اهل بیت (ع) کلام پدر و مادر برای اینکه بتواند بهترین و بیشترین اثر تعلیمی و تربیتی را داشته باشد، لازم است دارای ویژگی‌های زیر باشد: محتوای کلام منطبق با واقعیت و حقیقت باشد، محتوای کلام متناسب با فهم کودک باشد، کلمات استفاده شده در کلام طیّب باشد، کلام به مقدار و میزان لازم باشد نه کم و نه زیاد، کلام انتظار کودک را به خوبی پاسخ دهد. خداوند چنین کلامی را به نام «عربی» معرفی کرده است که ویژگی کلام فطری بوده و اعتلا و تکامل انسان را موجب می‌شود. چنین کلامی هم از نظر قالب، هم از نظر محتوا و هم از نظر لحن، طیّب بوده و موجب طیّب شدن باورها و صالح شدن رفتارهای کودک می‌شود. قرآن که عربی مبین است نزدیک ترین کلام به فطرت انسان و طیّب ترین طیّب‌هاست و می‌تواند محور آموزش کلام طیّب قرار گیرد. بدین ترتیب، به‌واسطه ارائه قرآن به کودکِ دوره اول، کلام الله به عنوان کلام طیّب محور تعلیم به کودک در راستای طیّب‌گزین شدن او قرار می‌گیرد.»