کتاب آیا داوکینز متوهم است؟

کتاب آیا داوکینز متوهم است؟ (The Dawkins delusion) نوشته آلیستر مک گراث و جوینا کولیکات مک گراث و ترجمه اسفندیار زندپور، اثری است که به بررسی انتقادی دیدگاه‌های ریچارد داوکینز درباره‌ی دین و خدا پرداخته است. این کتاب که در سال ۱۴۰۳ توسط نشر امیرکبیر منتشر شده، به‌ویژه به نقد کتاب پندار خدا به قلم ریچارد داوکینز اختصاص یافته است. نویسندگان، هر دو، با پیشینه‌ای در علوم طبیعی و الهیات تلاش کرده‌اند با رویکردی تحلیلی و مستند، استدلال‌های ریچارد داوکینز را درباره‌ی بی‌خدایی، بنیادگرایی الحادی و نسبت علم و دین بررسی کنند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب آیا داوکینز متوهم است؟ اثر آلیستر مک گراث و جوینا کولیکات مک گراث

کتاب آیا داوکینز متوهم است؟ (بنیادگرایی، الحاد و انکار خدا) با محوریت نقد و بررسی کتاب پندار خدا به قلم ریچارد داوکینز (Richard Dawkins) و توسط آلیستر مک گراث (Alister E McGrath) و جوئنا کولیکات مک گراث (Joanna Collicutt McGrath) نوشته شده است. این کتاب در قالب چند فصل به موضوعاتی همچون تعریف ایمان، نسبت علم و دین، ریشه‌های دین‌باوری و نقد بنیادگرایی الحادی پرداخته است. نویسندگان باتکیه‌بر تجربه‌ی شخصی و علمی خود تلاش کرده‌اند نشان دهند که استدلال‌های ریچارد داوکینز درباره‌ی بی‌خدایی و نقد دین اغلب ساده‌انگارانه یا یک‌سویه است. ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که ابتدا به تعریف و نقد مفهوم ایمان از نگاه داوکینز می‌پردازد؛ سپس محدودیت‌های علم و امکان همزیستی علم و دین را بررسی می‌کند و در ادامه به ریشه‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی دین اشاره می‌کند.

نویسندگان در بخش‌هایی از کتاب آیا داوکینز متوهم است؟ با آوردن نمونه‌هایی از دانشمندان و فیلسوفان نشان می‌دهند که رابطه‌ی علم و دین پیچیده‌تر از آن است که داوکینز تصویر می‌کند و نمی‌توان آن را صرفاً به تقابل یا تضاد فروکاست. این کتاب با رویکردی تحلیلی و مستند سعی کرده است فضای گفت‌وگو را به‌جای تقابل و جزم‌اندیشی، به‌سمت بررسی انتقادی و احترام متقابل سوق دهد. عنوان اصلی این کتاب در زبان مبدأ عبارت است از The Dawkins delusion: atheist fundamentalism and the denial of the divine.

اما ریچارد داوکینز کیست؟

کلینتون ریچارد داوکینز زاده‌ی ۲۶ مارس ۱۹۴۱ میلادی، رفتارشناس و زیست‌شناس فرگشتی بریتانیایی و از برجسته‌ترین مروجان علم برای عموم است که از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۸ کرسی «درک عمومی علم» را در دانشگاه آکسفورد در اختیار داشته است. او عضو انجمن سلطنتی علوم و انجمن سلطنتی ادبیات بریتانیاست و به‌سبب توانایی در توضیح مفاهیم پیچیده‌ی علمی شهرت دارد. داوکینز از خداناباوران شناخته‌شده و منتقدان جدی دین و دین‌گرایی است و رد باور به خدا را پیامد طبیعی مطالعاتی چون فیزیک، کیهان‌شناسی و به‌ویژه زیست‌شناسی فرگشتی می‌داند؛ رویکردی که از آن با عنوان خداناباوری علمی یاد می‌شود. نخستین کتاب او با عنوان ژن خودخواه (۱۹۷۶) با تأکید بر نقش محوری ژن‌ها در فرگشت و معرفی مفهوم میم، جایگاهش را در عرصه‌ی علم تثبیت کرد. داوکینز با انتشار آثاری همچون «فنوتیپ گسترش‌یافته»، «ساعت‌ساز نابینا»، «پندار خدا»، «بزرگ‌ترین نمایش روی زمین» و «جادوی واقعیت» به شرح و دفاع از انتخاب طبیعی پرداخته است. او همچنین آزاداندیش، اومانیست سکولار، شک‌گرا و خردگرای علمی است. ریچارد داوکینز در سال ۲۰۱۴ میلادی بنیاد خرد و دانش ریچارد داوکینز را با هدف ترویج سواد علمی و مقابله با دخالت دین در آموزش علم تأسیس کرد.

خلاصه کتاب آیا داوکینز متوهم است؟

نویسندگان ابتدا به این موضوع می‌پردازند که ریچارد داوکینز ایمان را نوعی توهم یا بیماری ذهنی معرفی می‌کند و باور دینی را با خرافات یا باورهای کودکانه مقایسه می‌کند. آن‌ها این تعریف را نقد می‌کنند و نشان می‌دهند که ایمان دینی برخلاف تصویر داوکینز نه‌تنها بر پایه‌ی شواهد و تجربه‌های شخصی استوار است، بلکه در بسیاری موارد با عقلانیت و تفکر انتقادی همراه است. کتاب به بررسی نسبت علم و دین می‌پردازد و استدلال داوکینز مبنی بر ناسازگاری بنیادین این دو حوزه را به چالش می‌کشد. نویسندگان با استناد به دیدگاه‌های دانشمندان و فیلسوفان مختلف نشان می‌دهند که علم و دین می‌توانند حوزه‌های مستقلی داشته باشند و حتی در برخی موارد مکمل یکدیگر باشند. آن‌ها همچنین به محدودیت‌های علم در پاسخ‌گویی به سؤالات غایی مانند هدف زندگی و معنای هستی اشاره و تأکید می‌کنند که علم نمی‌تواند به همه‌ی پرسش‌های انسانی پاسخ دهد. نویسندگان به ریشه‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی دین می‌پردازند و دیدگاه داوکینز را درباره‌ی منشأ دین به‌عنوان محصول جانبی تکامل یا نیاز به تسلی روانی نقد می‌کنند. آن‌ها معتقدند که چنین تبیین‌هایی اگرچه بخشی از واقعیت را نشان می‌دهد، نمی‌تواند به‌تنهایی پیچیدگی و تنوع تجربه‌ی دینی را توضیح دهد. کتاب با دعوت به گفت‌وگوی انتقادی و پرهیز از جزم‌اندیشی می‌کوشد نشان دهد که نقد دین یا الحاد، زمانی ارزشمند است که با دقت و انصاف و احترام به دیدگاه‌های مختلف همراه باشد.

چرا باید کتاب آیا داوکینز متوهم است؟ را بخوانیم؟

این کتاب با رویکردی تحلیلی و مستند فرصتی برای آشنایی با نقدهای جدی بر دیدگاه‌های بنیادگرایانه‌ی الحادی فراهم می‌کند. نویسندگان با پیشینه‌ی علمی و الهیاتی خویش توانسته‌اند استدلال‌های ریچارد داوکینز را به‌دقت بررسی و نقاط ضعف و قوت آن‌ها را آشکار کنند. مطالعه‌ی این اثر به کسانی که علاقه‌مند به مباحث فلسفه‌ی دین، علم و الهیات هستند، کمک می‌کند تا با دیدگاه‌های متنوع‌تری درباره‌ی رابطه‌ی علم و دین و منشأ باورهای دینی آشنا شوند. همچنین این کتاب نمونه‌ای از گفت‌وگوی انتقادی و محترمانه میان دیدگاه‌های متفاوت است و می‌تواند الگوی مناسبی برای مواجهه با اختلافات فکری باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به علاقه‌مندان به فلسفه‌ی دین، دانشجویان الهیات، کسانی که دغدغه‌ی نسبت علم و دین را دارند و افرادی که با آثار ریچارد داوکینز یا نقدهای الحادی آشنا هستند، پیشنهاد می‌شود. همچنین این اثر به کسانی که به‌دنبال بررسی انتقادی و مستندِ دیدگاه‌های دینی و ضددینی هستند، توصیه شده است.

درباره آلیستر مک گراث

آلیستر مک گراث (Alister E McGrath) زاده‌ی ۲۳ ژانویه‌ی ۱۹۵۳ در بلفاستِ ایرلند شمالی، الهی‌دان ایرلندی، کشیش انگلیکان، تاریخ‌دان اندیشه، دانشمند و روشنفکری است که در حوزه‌های الهیات تاریخی و نظام‌مند، رابطه‌ی علم و دین و دفاع عقلانی از مسیحیت شهرت داشته است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در آکسفورد آغاز کرد. ابتدا با مدرک کارشناسی ممتاز در شیمی فارغ‌التحصیل شد؛ سپس همزمان پژوهش در بیوفیزیک مولکولی و تحصیل در الهیات را ادامه داد و دکترای خود را در بیوفیزیک مولکولی دریافت کرد و بعدتر با دریافت دکترای الاهیات و دکترای ادبیات در تاریخ اندیشه، صاحب سه مدرک دکتری از دانشگاه آکسفورد شد. او که در دوران دانشجویی از بی‌خدایی به مسیحیت گروید، پس از طی دوره‌ی کشیشی در کلیسای انگلستان، به تدریس در دانشگاه‌های آکسفورد، کمبریج، کینگز کالج لندن و رجنت کالج پرداخت و مسئولیت‌هایی همچون ریاست وایکلایف هال آکسفورد، استاد الهیات تاریخی آکسفورد، استاد الهیات، وزارت و آموزش در کینگز کالج لندن و استاد کرسی علم و دین آندریاس ایدریوس در آکسفورد را بر عهده داشت. او از چهره‌های برجسته‌ی گفت‌وگوی علم و دین، منتقد سرسخت خداناباوری نو و نویسنده‌ی بیش از ۵۰ کتاب تأثیرگذار ازجمله «افول خداناباوری»، «آیا داوکینز متوهم است؟» (نوشته‌شده به‌صورت مشترک با جوئنا کولیکات مک گراث)، «الهیات علمی» و «الهیات مسیحی: مقدمه» است و تا زمان بازنشستگی، نقش مهمی در آموزش عمومی و دانشگاهی الهیات و نسبت آن با علم ایفا کرده است.

درباره جوینا کولیکات مک گراث

جوئنا کولیکات مک گراث (Joanna Collicutt McGrath) نویسنده‌ی دیگر کتاب آیا داوکینز متوهم است؟ (The Dawkins delusion) در کنار آلیستر مک گراث (Alister E McGrath)، روان‌شناسی تجربی از دانشگاه آکسفورد است که پس از سال‌ها پژوهش در حوزه‌ی روان‌شناسی اعصاب، مسیر مطالعاتی خود را به‌سمت الهیات مسیحی تغییر داد. او که به‌عنوان استاد روان‌شناسی دین در کالج هیتروپ در دانشگاه لندن فعالیت کرده، آثار ارزشمندی همچون کتاب «ملاقات عیسی» را با همکاری جرمی داف به رشته‌ی تحریر درآورده است.

این کتاب یا نویسنده چه جوایز و افتخاراتی کسب کرده است؟

کتاب آیا داوکینز متوهم است؟ برنده‌ی جایزه‌ی کتاب سال کنوانسیون کتاب‌فروشان مسیحی در سال ۲۰۰۸ میلادی بوده است.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره این کتاب چیست؟

- دیوید فون شلیختن (Lutheran Partners): این کتاب به افراد خداباور کمک می‌کند تا با هوشمندی بیشتری به موج دین‌ستیزیِ رایجی پاسخ دهند که برای برخی ناباوران به منبعی از لذتِ بدخواهانه تبدیل شده است.

- مارک دی. بارت، وکیل (Lay Witness): کتاب مک‌گراث‌ها پاسخی مؤثر ارائه داده است.

- Jim Miller Review: مک‌گراث‌ها کتابی پرمحتوا، جدی و بی‌حشو و زوائد غیرضروری ارائه و نکات خود را به‌روشنی بیان کرده‌اند.

- توماس پی. شیهن (The National Catholic Bioethics Quarterly): مک‌گراث‌ها ردّ ریچارد داوکینز را کاری آسان جلوه می‌دهند. این دو نویسنده در متنی کمتر از ۱۰۰ صفحه، هر یک از ادعاهای اصلی داوکینز را به‌صورت نظام‌مند فرو می‌ریزند. این کتاب روان به خواننده نشان می‌دهد چرا نیازی نیست ریچارد داوکینز را جدی بگیرد؛ حتی به خواننده‌ای که در آغاز بی‌طرف است فرصت می‌دهد دریابد علم واقعی دشمن دین نیست و تفسیر دینی بر تفسیر خداناباورانه برتری دارد.

چه نسخه‌های دیگری از این کتاب در ایران منتشر شده است؟

این کتاب به‌وسیله‌ی نشرهای گوناگونی منتشر شده؛ برای نمونه می‌توان به فهرست زیر اشاره کرد:

- خدای داوکینز: از ژن خودخواه تا توهم خدا ترجمه‌ی میثم توکلی‌بینا، نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی‏‫، ۱۴۰۱.‬‬

- توهم داوکینز؟ : "بنیادگرایی آتئیستی و انکار وجود خدا" ترجمه‌ی محمدعلی قاسمی فلاورجانی و محمد حسینعلی‌زاده خراسانی، نشر رزا، ‏‫۱۴۰۱.‬

- خدای داوکینز: از ژن خودخواه تا پندار خدا ترجمه‌ی سکینه محمدپور، نشر مؤسسه‌ی نشر سیمرغ آسمان آذرگان‏‫، ۱۳۹۹.‬