کتاب فلسفه و فرهنگ

کتاب فلسفه و فرهنگ نوشته‌ علیرضا محمدی، اثری پژوهشی در حوزه‌ی سیاست‌گذاری فرهنگی و آموزش عالی است. این کتاب که توسط انتشارات مؤسسه‌ی مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم منتشر شده، با رویکردی تحلیلی، به بررسی سیاست‌های فرهنگی در دانشگاه‌ها و نقش آن‌ها در شکل‌دهی به فضای فرهنگی و اجتماعی آموزش عالی ایران می‌پردازد. نویسنده با بهره‌گیری از نظریه‌های فلسفی و جامعه‌شناختی، به‌ویژه نظریه‌ی هژمونی گرامشی و مدل برنامه‌های پژوهشی لاکاتوش، تلاش کرده است تا ریشه‌ها، چالش‌ها و راهکارهای سیاست‌گذاری فرهنگی را در بستر دانشگاه‌های ایران واکاوی کند. ساختار کتاب شامل مباحث نظری، تحلیل اسناد بالادستی، بررسی میدانی و ارائه راهکارهای سیاستی است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فلسفه و فرهنگ

کتاب فلسفه و فرهنگ (تحلیلی بر سیاست‌گذاری فرهنگی در آموزش عالی ایران) اثری است که به بررسی عمیق سیاست‌گذاری فرهنگی در دانشگاه‌های ایران می‌پردازد. علیرضا محمدی در این کتاب، باتکیه‌بر روش تحقیق کیفی و مطالعه‌ی موردی، به تحلیل اسناد بالادستی فرهنگی و گفت‌وگو با گروه‌های دانشجویی پرداخته است. کتاب در چند فصل، ابتدا مفاهیم و چارچوب‌های نظری سیاست‌گذاری فرهنگی را شرح داده و سپس با استفاده از نظریه‌ی هژمونی گرامشی و مدل لاکاتوش، به تبیین رابطه‌ی میان حاکمیت و دانشگاه‌ها در زمینه‌ی سیاست‌های فرهنگی می‌پردازد. 

بخش‌هایی از کتاب حاضر به مقایسه‌ی دیدگاه‌های اسلامی و غربی درباره‌ی عقل، دانشگاه و سیاست فرهنگی اختصاص یافته و نقش اندیشه‌های امام‌خمینی در شکل‌گیری سیاست‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران بررسی شده است. در ادامه، ناکارآمدی‌ها، چالش‌ها و آسیب‌های سیاست‌گذاری فرهنگی در دانشگاه‌ها تحلیل و در نهایت راهکارهایی برای بهبود این وضعیت ارائه شده است. علیرضا محمدی با رویکردی تحلیلی و انتقادی، تصویری از وضعیت سیاست‌گذاری فرهنگی در آموزش عالی ایران و تعامل میان دولت، دانشگاه و جامعه مدنی ترسیم کرده است.

خلاصه کتاب فلسفه و فرهنگ

کتاب فلسفه و فرهنگ با طرح این پرسش آغاز می‌شود که آیا میان حاکمیت و دانشگاه‌ها در زمینه‌ی سیاست‌گذاری فرهنگی، رابطه‌ای هژمونیک برقرار است یا خیر و در صورت نبود این رابطه، دلایل آن چیست. نویسنده ابتدا مفاهیم کلیدی سیاست‌گذاری فرهنگی، جامعه‌ی مدنی و هژمونی را باتکیه‌بر نظریه‌ی گرامشی و مدل لاکاتوش شرح می‌دهد و نقش نهادهای مدنی و دانشجویی را در پذیرش یا رد سیاست‌های فرهنگی دولت بررسی می‌کند. 

در بخش‌های نظری، تفاوت نگاه اسلامی و غربی به انسان، عقل و دانشگاه موردبحث قرار می‌گیرد و نشان داده می‌شود که سیاست‌های فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران عمدتاً بر پایه‌ی اندیشه‌های امام‌خمینی و نظریه‌ی ولایت فقیه شکل گرفته‌اند. این سیاست‌ها در اسناد بالادستی مانند نقشه‌ی مهندسی فرهنگی کشور بازتاب یافته‌اند و هدف آن‌ها هدایت فرهنگی جامعه و دانشگاه‌ها است. 

در بخش میدانی، نویسنده با تحلیل اسناد و انجام گفت‌وگوهای گروهی با دانشجویان دانشگاه تهران، سه چالش اصلی سیاست‌گذاری فرهنگی را شناسایی می‌کند: ناکارآمدی سیاست‌های فرهنگی، تشویش معرفتی سیاست‌گذاران و سیاست‌زده بودن برنامه‌های فرهنگی. این عوامل به‌عنوان دلایل اصلی عدم تفاهم میان حاکمیت و دانشگاه و جامعه‌پذیرنشدن سیاست‌های فرهنگی معرفی شده‌اند. در نهایت، کتاب با ارائه‌ی راهکارهایی مبتنی‌بر مفهوم هژمونی گرامشی، بر ضرورت ایجاد رضایت، توافق و اقناع میان حاکمیت و بدنه‌ی دانشگاه تأکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که سیاست‌گذاری فرهنگی باید با مشارکت واقعی جامعه‌ی مدنی و نهادهای دانشجویی و باتوجه‌به شرایط محیطی و نیازهای واقعی دانشگاه‌ها انجام شود.

چرا باید کتاب فلسفه و فرهنگ را بخوانیم؟

کتاب فلسفه و فرهنگ با رویکردی تحلیلی و انتقادی، به یکی از مهم‌ترین مسائل آموزش عالی ایران یعنی سیاست‌گذاری فرهنگی می‌پردازد و تلاش می‌کند با استفاده از نظریه‌های فلسفی و جامعه‌شناختی، ریشه‌ها و چالش‌های این حوزه را روشن کند. از ویژگی‌های شاخص کتاب، تلفیق مباحث نظری با تحلیل اسناد و داده‌های میدانی است که تصویری چندلایه از وضعیت سیاست‌گذاری فرهنگی در دانشگاه‌ها ارائه می‌دهد. 

کتاب فلسقه و فرهنگ همچنین با بررسی تطبیقی دیدگاه‌های اسلامی و غربی درباره‌ی عقل و دانشگاه، به فهم بهتر تفاوت‌های بنیادین در سیاست‌گذاری فرهنگی کمک می‌کند. این کتاب برای کسانی که به‌دنبال شناخت عمیق‌تر تعامل میان دولت، دانشگاه و جامعه‌ی مدنی در ایران هستند، فرصتی برای آشنایی با چالش‌ها و راهکارهای موجود در این حوزه فراهم می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب فلسفه و فرهنگ به پژوهشگران و دانشجویان حوزه‌ی علوم اجتماعی، مطالعات فرهنگی، آموزش عالی و سیاست‌گذاری، مدیران و کارشناسان فرهنگی دانشگاه‌ها و افرادی که دغدغه‌ی تحلیل سیاست‌های فرهنگی و نقش دانشگاه در جامعه را دارند، پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب فلسفه و فرهنگ

«امتیاز انسان بر سایر موجودات در آن است که نحوه و ماهیت رفتارهای او نسبت به سایر موجودات متفاوت به‌نظر می‌آید؛ به عبارت دیگر، انسان‌ها به‌گونه‌ای عمل می‌کنند که موجودات دیگر توانایی انجام آن را ندارند. رفتار انسان‌ها همواره با تفکر ،اندیشه، و تدبر همراه است و ازاین‌رو می‌توان گفت عمل به معنای رفتار معنی‌دار و آگاهانه است. لازم به ذکر است که در زمینۀ ایجاد و شکل‌گیری تعامل اجتماعی حضور و وجود اشخاص دیگر ضروری است، به‌طوری که شخص در رابطه با دیگران باید حضور آن‌ها را مدنظر قرار دهد. در فضای هژمونیک، حاکمیت باید حضور نهادهای دانشجویی و دانشجویان را مدنظر قرار دهد و با ایجاد کنش فرهنگی هژمونیک و رعایت دقیق محتوا و معنای این عبارت به شکل‌گیری این کنش در فضای دانشگاه‌ها کمک کند. نظریۀ هژمونی گرامشی نقش مهمی در مطالعات فرهنگ و ایدئولوژی ایفا کرده است. مفهوم هژمونی در نزد گرامشی، شکلی از کنترل اجتماعی در دست گروه های حاکم است که بر مبنای آن، طبقۀ سیاسی حاکم، جامعه را به پذیرش ارزش‌های اخلاقی، سیاسی و فرهنگی خود ترغیب می کند.»