کتاب شاخصی برای علم

کتاب شاخصی برای علم: سنجش ترکیبی علم در ایران اثری پژوهشی از حسین قلی‌پور، مرتضی جوانعلی آذر و بابک حمیدیا است که انتشارات دانشگاه امام صادق آن را منتشر کرده است. این کتاب به بررسی و طراحی شاخص‌های ترکیبی برای سنجش وضعیت علم در ایران می‌پردازد و تلاش دارد با رویکردی بومی و مبتنی‌بر مبانی اسلامی، ابعاد مختلف پیشرفت علمی را ارزیابی کند. نویسندگان با تکیه‌بر تحلیل نظریات سه متفکر انقلاب اسلامی (امام خمینی، شهید مطهری و آیت‌الله خامنه‌ای) و مرور شاخص‌های رایج جهانی، به دنبال ارائه الگویی جامع برای حکمرانی و سیاست‌گذاری علمی هستند. ساختار کتاب شامل مباحثی درباره حکمرانی از طریق شاخص‌ها، نقد شاخص‌های منفرد، معرفی شاخص‌های ترکیبی، روش‌شناسی طراحی شاخص و تحلیل وضعیت علم ایران در بازه زمانی مشخص است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب شاخصی برای علم

شاخصی برای علم با تمرکز بر سنجش ترکیبی علم در ایران، به یکی از چالش‌های اساسی سیاست‌گذاری علمی می‌پردازد: نبود شاخصی جامع و بومی که بتواند وضعیت واقعی علم را در کشور به‌درستی منعکس کند. حسین قلی‌پور، مرتضی جوانعلی آذر و بابک حمیدیا در این کتاب، ضمن نقد شاخص‌های رایج بین‌المللی و منفرد (مانند تعداد مقالات یا استنادات)، بر ضرورت طراحی شاخص‌هایی تأکید کرده‌اند که علاوه‌بر کمیت، کیفیت، اثرگذاری اجتماعی، پیوند علم با فناوری و صنعت، و ارزش‌های بومی و اسلامی را نیز در نظر بگیرد. ساختار کتاب از مقدمه‌ای درباره خلأ شاخص بومی آغاز می‌شود و سپس در هفت فصل، مفاهیمی چون حکمرانی از طریق شاخص‌ها، شاخص‌های موضوعی و ترکیبی، روش‌شناسی سنجش علم، صورت‌بندی اسلامی علم، طراحی شاخص ترکیبی و آموزه‌هایی برای حکمرانی علم را بررسی می‌کند. این اثر با بهره‌گیری از منابع علمی، پایگاه‌های استنادی و تحلیل‌های نظری، تصویری چندبعدی از وضعیت علم در ایران ارائه داده و راهکارهایی برای بهبود سیاست‌گذاری علمی پیشنهاد کرده است.

خلاصه کتاب شاخصی برای علم

این کتاب غیرداستانی است و به تحلیل و طراحی شاخص‌های سنجش علم می‌پردازد. پیام اصلی آن، نقد رویکردهای تک‌بعدی در ارزیابی پیشرفت علمی و ارائه الگویی بومی و ترکیبی برای سنجش علم در ایران است. نویسندگان ابتدا با مرور مفاهیم حکمرانی و شاخص، نشان داده‌اند که شاخص‌ها صرفاً ابزار سنجش نیستند، بلکه نقش مهمی در جهت‌دهی رفتارها و سیاست‌ها دارند. سپس شاخص‌های منفرد رایج (مانند تعداد دانشجویان، مقالات، استنادات، ثبت اختراعات و...) و محدودیت‌های آن‌ها را بررسی کرده‌اند. در ادامه، شاخص‌های ترکیبی جهانی و ابعاد آن‌ها (مانند شاخص جهانی دانش، ظرفیت علم و فناوری، دستیابی به فناوری و...) معرفی و نقد شده است. بخش مهمی از کتاب به روش‌شناسی طراحی شاخص ترکیبی اختصاص دارد؛ از تدوین چهارچوب نظری تا انتخاب متغیرها، تحلیل داده‌ها، وزن‌دهی و ارزیابی حساسیت شاخص. نویسندگان با تحلیل دیدگاه‌های سه متفکر انقلاب اسلامی، ابعاد بومی و اسلامی علم را استخراج و در قالب شاخصی ترکیبی صورت‌بندی کرده‌اند. در نهایت، وضعیت علم ایران در بازه زمانی مشخص با این شاخص ارزیابی و نقاط قوت و ضعف آن تحلیل شده است. کتاب با ارائه آموزه‌هایی برای حکمرانی علم و پیشنهادهایی برای بهبود سیاست‌گذاری علمی به پایان می‌رسد.

چرا باید کتاب شاخصی برای علم را بخوانیم؟

این کتاب با رویکردی انتقادی و تحلیلی، به یکی از مسائل کلیدی نظام علمی ایران یعنی سنجش واقعی و چندبعدی علم می‌پردازد. از ویژگی‌های شاخص آن می‌توان به ترکیب مباحث نظری و عملی، نقد شاخص‌های رایج جهانی، توجه به ابعاد بومی و اسلامی، و ارائه الگویی گام‌به‌گام برای طراحی شاخص ترکیبی اشاره کرد. خواننده با مطالعه این اثر، با نقاط ضعف و قوت شاخص‌های موجود، اهمیت حکمرانی از طریق شاخص‌ها، و ضرورت توجه به ارزش‌های بومی در سیاست‌گذاری علمی آشنا می‌شود. همچنین، کتاب ابزارها و روش‌هایی را معرفی می‌کند که می‌تواند برای پژوهشگران، سیاست‌گذاران و مدیران علمی در طراحی و ارزیابی شاخص‌های جدید مفید باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران حوزه علم‌سنجی، سیاست‌گذاران و مدیران علمی، دانشجویان رشته‌های مدیریت، علوم اجتماعی و مطالعات علم، و افرادی که دغدغه بهبود نظام ارزیابی و حکمرانی علم در ایران را دارند، پیشنهاد می‌شود. همچنین برای کسانی که به دنبال درک عمیق‌تر از ارتباط علم، فناوری و سیاست‌گذاری هستند، مناسب است.

بخشی از کتاب شاخصی برای علم

توجه روزافزون به علم و نقش بنیادین و مؤثری که در توسعه و پیشرفت جوامع انسانی دارد، سیاست‌گذاران و مدیران کلان عرصه علم را بر آن داشته است تا میزان توفیقات جامعه علمی خود را از طریق نمایی قابل‌اتکاء از نقاط قوت و ضعف بررسی کنند. دلالت‌های شناخت نقاط قوت و ضعف، سیاست‌گذاری در جهت تداوم قوت‌ها و رفع نقاط ضعف است. از این‌رو پایش و رصد مداوم میزان توفیقات جامعه علمی، به‌طور مستقیم می‌تواند در توسعه علمی ایفای نقش کند و غفلت از آن می‌تواند توسعه و پیشرفت جامعه انسانی را با اختلال و موانع جدی همراه کند. مدت‌هاست که مراکز و مؤسسه‌های مختلفی از طریق به‌کارگیری شاخص‌های مختلف، به سنجش و ارزیابی برون‌دادهای علمی پرداخته و گزارش‌هایی را منتشر می‌نمایند. مبتنی‌بر این گزارش‌ها، متغیرهای مختلف ملّی چون جایگاه و رتبه کشور در انتشارات علمی، میزان دریافت استنادات، تعداد مقالات پراستناد و داغ و... اندازه‌گیری و گزارش می‌شود؛ اما به هرروی نقش حکمرانی شاخص‌ها در سنجش و ارزیابی جوامع علمی، امر قابل‌انکاری نبوده و نمی‌توان نسبت به آن بی‌تفاوت بود. در واقع شاخص‌ها و نشانگرها در هر حوزه‌ای از مسائل اجتماعی، چنان نقش بی‌بدیلی ایفا می‌کنند که «حکمرانی از طریق شاخص‌ها» امروزه به‌عنوان یکی از مفاهیم مهم در مطالعات حکمرانی مطرح بوده و ابعاد مختلف آن مورد واکاوی قرار می‌گیرد.