کتاب ردپای روباه پیر در ایران

کتاب ردپای روباه پیر در ایران (The English amongst the Persians) نوشته دنیس رایت، اثری مستند و پژوهشی درباره‌ی تاریخ روابط ایران و بریتانیا است و به‌ صورت مفصل به بررسی نقش و نفوذ بریتانیا در ایران، به‌ویژه در دوران قاجار و پس از آن، می‌پردازد. نویسنده با تکیه‌ بر اسناد، خاطرات و روایت‌های تاریخی، تلاش کرده تصویری روشن از فرازونشیب‌های روابط دو کشور و تأثیرات سیاست‌های بریتانیا بر سرنوشت ایران ارائه دهد و زمینه‌های شکل‌گیری ذهنیت ایرانیان نسبت به انگلیسی‌ها و ریشه‌های بی‌اعتمادی و تنفر تاریخی آنان را تشریح کند. این پژوهش را انتشارات طاهریان با ترجمه ابوالفضل طاهریان ریزی منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ردپای روباه پیر در ایران

کتاب ردپای روباه پیر در ایران اثری پژوهشی و مستند از دنیس رایت است که به بررسی روابط ایران و بریتانیا از قرون گذشته تا دوران معاصر می‌پردازد و تمرکز ویژه‌ای بر دوره‌ی قاجار دارد؛ زمانی که رقابت قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه بریتانیا و روسیه، تأثیر عمیقی بر سیاست و سرنوشت ایران گذاشت. نویسنده با رویکردی تحلیلی و با استفاده از منابع آرشیوی، خاطرات دیپلمات‌ها و اسناد تاریخی، روند شکل‌گیری سیاست‌های بریتانیا در قبال ایران را واکاوی کرده است. 

ساختار کتاب ردپای روباه پیر در ایران به‌ گونه‌ای است که ابتدا زمینه‌های تاریخی و جغرافیایی ایران و جایگاه آن در نگاه بریتانیا را شرح داده و سپس به‌تدریج وارد جزئیات روابط دیپلماتیک، قراردادها، مأموریت‌ها و چالش‌های میان دو کشور می‌شود. کتاب به روایت رخدادها بسنده نکرده و تلاش کرده تا ریشه‌های ذهنیت ایرانیان نسبت به انگلیسی‌ها و عوامل شکل‌گیری بی‌اعتمادی تاریخی را نیز بررسی کند. 

دنیس رایت، با سابقه‌ی دیپلماتیک و آشنایی نزدیک با ایران، توانسته است تصویری چندلایه و پیچیده از این روابط ارائه دهد که برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران و مطالعات بین‌الملل جذاب خواهد بود.

خلاصه کتاب ردپای روباه پیر در ایران

کتاب ردپای روباه پیر در ایران با رویکردی مستند و تحلیلی، روابط ایران و بریتانیا را از نخستین تماس‌ها تا پایان دوران قاجار و ورود به عصر پهلوی بررسی کرده است. کتاب با شرح زمینه‌های جغرافیایی و تاریخی ایران آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که تا پیش از قرن نوزدهم، منافع بریتانیا در ایران عمدتاً تجاری و محدود به فعالیت‌های کمپانی هند شرقی بود. اما با گسترش امپراتوری بریتانیا در هند و افزایش تهدیدات قدرت‌های رقیب مانند روسیه و فرانسه، ایران به‌ عنوان یک منطقه‌ی استراتژیک برای دفاع از هند اهمیت یافت. 

در ادامه، کتاب به مأموریت‌های دیپلماتیک، قراردادها و رقابت‌های سیاسی میان بریتانیا، روسیه و ایران می‌پردازد. نقش شخصیت‌هایی مانند جان ملکم، هارفورد جونز و سر گور اوزلی در شکل‌گیری روابط دیپلماتیک و انعقاد پیمان‌های سیاسی و تجاری به‌تفصیل بررسی شده است. نویسنده نشان داده که چگونه ضعف ساختاری حکومت قاجار و رقابت قدرت‌های خارجی، ایران را به عرصه‌ی نفوذ و مداخله‌ی بیگانگان تبدیل کرد. قراردادهایی مانند عهدنامه‌ی گلستان، ترکمنچای و توافقات بعدی، نه‌تنها سرنوشت سرزمینی ایران را تغییر داد، بلکه زمینه‌ساز بی‌اعتمادی عمیق ایرانیان نسبت به بریتانیا شد. 

کتاب همچنین به نقش نفت، تأسیس بانک شاهنشاهی، خطوط تلگراف و دیگر منافع اقتصادی بریتانیا در ایران اشاره کرده و نشان داده که چگونه این منافع، سیاست‌های لندن را در قبال ایران شکل داده‌اند. در بخش‌هایی از کتاب، به روایت زندگی و عملکرد دیپلمات‌ها و مأموران بریتانیایی در ایران پرداخته شده و تأثیر رفتار و سیاست‌های آنان بر ذهنیت ایرانیان مورد تحلیل قرار گرفته است.

چرا باید کتاب ردپای روباه پیر در ایران را بخوانیم؟

این کتاب با رویکردی مستند و تحلیلی، امکان شناخت عمیق‌تری از روابط تاریخی ایران و بریتانیا را فراهم آورده است. یکی از ویژگی‌های آن، استفاده از منابع آرشیوی و خاطرات دست‌اول دیپلمات‌ها و مأموران بریتانیایی است که به روایت‌های رسمی و غیررسمی عمق بیشتری می‌بخشد. کتاب نه‌تنها به رخدادهای سیاسی و دیپلماتیک پرداخته، بلکه زمینه‌های اجتماعی و روانی شکل‌گیری ذهنیت ایرانیان نسبت به انگلیسی‌ها را نیز بررسی کرده است. خواندن این اثر برای کسانی که به دنبال درک ریشه‌های بی‌اعتمادی تاریخی و پیچیدگی‌های روابط بین‌الملل هستند، فرصت مناسبی برای بازنگری در روایت‌های رایج و آشنایی با زوایای کمتر دیده‌شده‌ی تاریخ معاصر ایران فراهم می‌کند.

خواندن کتاب ردپای روباه پیر در ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ردپای روباه پیر در ایران به پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، دانشجویان روابط بین‌الملل، علاقه‌مندان به مطالعات استعماری و کسانی که دغدغه‌ی شناخت ریشه‌های ذهنیت ضدانگلیسی در ایران را دارند، پیشنهاد می‌شود.

درباره دنیس رایت

سر دنیس رایت (Sir Denis Wright) (۱۹۱۱-۲۰۰۵) دیپلمات، تاریخ‌پژوه و نویسنده‌ی بریتانیایی بود. او دانش‌آموخته‌ی تاریخ مدرن از دانشگاه آکسفورد بود و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به عنوان کاردار برای بازگشایی سفارت بریتانیا به تهران اعزام شد و سپس از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۱ به مدت هشت سال در جایگاه سفیر کبیر بریتانیا در ایران خدمت کرد. رایت به واسطه‌ی اقامت طولانی، شبکه‌ی گسترده‌ی ارتباطات و شناخت دقیق ساختار سیاسی و اجتماعی کشور، به یکی از برجسته‌ترین و موثق‌ترین کارشناسان غربی در تحلیل تاریخ معاصر و مسائل ایران تبدیل شد.

او پس از کناره‌گیری از امور دیپلماتیک، دستاوردها و یافته‌های تاریخی خود را به رشته‌ی تحریر درآورد و آثاری مهمی در زمینه‌ی تاریخ روابط دوجانبه خلق کرد. دو کتاب پژوهشی او، «انگلیسی‌ها در میان ایرانیان» و «ایرانیان در میان انگلیسی‌ها»، از منابع دانشگاهی در بررسی تعاملات سیاسی، دیپلماتیک و فرهنگی ایران و بریتانیا در عصر قاجار و پهلوی به شمار می‌روند. رایت همچنین از پژوهشگران و همکاران مقالات دانشنامه‌ی ایرانیکا بود.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب ردپای روباه پیر در ایران منتشر شده است؟

• کتاب انگلیسی ها در میان ایرانیان، ترجمه‌ی اسکندر دلدم، نشر به آفرین

بخشی از کتاب ردپای روباه پیر در ایران

«تا اوایل قرن نوزدهم، منافع بریتانیا در ایران از اهمیت کافی برای توجیه استقرار یک نمایندگی دیپلماتیک دائمی در آنجا تلقی نمی‌شد. به طور کلی، ایران به عنوان کشوری عقب افتاده، افسانه‌ای، با دسترسی دشوار که دارای اهمیت تجاری اندک و بدون اهمیت سیاسی در نظر گرفته می‌شد.

در آن زمان اطلاعات اندکی در مورد وسعت و تفاوت‌های منطقه‌ای ایران در دست بود و به طور کلی کشوری منزوی در میان رشته کوههای زاگرس در غرب و جنوب، رشته کوه البرز در شمال و کویر و صحرای نمک در شرق و تپه هائی که به شنزارهای افغانستان و بلوچستان پیوند خورده بود شناخته می‌شد. مسافری که از راه شوروی و دریای خزر وارد ایران می‌شد ابتدا تحت تأثیر جنگلهای به هم فشرده و تپه‌های سرسبز در امتداد سواحل دریای خزر قرار می‌گرفت، ولی اگر این مسافر از یکی از بنادر خلیج‌فارس و جنوب وارد می‌شد، برهنگی زمین و گرمای طاقت‌فرسای ساحلی از اولین نشانه هائی بود که به چشم می‌دید و تنها بعد از عبور از گذرگاه‌های کوهستانی به جلگه مرتفع مرکزی و یا قلب ایران مارسید. در آنجا هم بیابانهای نمک و ریگزار بچشم می‌خورد که در اطراف آن شهرها و روستاهای کنار کویر با خانه‌های آجری پخته شده در آفتاب و بام‌های مسطح همراه با اندکی سبزه و درختان مرتفع که با کویر اطراف آن مغایرت داشت بچشم می‌خورد.»