کتاب معرفت قرآنی (جلد ۲)

«معرفت قرآنی» جلد دوم از یادنگار آیت‌الله محمدهادی معرفت (ره)(۱۳۸۵-۱۳۰۹) از علمای شیعه است. در بخشی از کتاب می‌خوانیم: تفسیر همزمان با نزول قرآن آغاز شد، بدین صورت که مسلمانان در برخورد با موارد ابهام یا اجمال برخی آیات یا تعابیر وارده در قرآن، به حکم وظیفه به شخص پیامبر (ص) رجوع می‌کردند و شرح و بسط آن را از او می‌خواستند. پیامبر نیز از جانب پروردگار موظّف بود تا موارد ابهام قرآن را برای مردم، روشن و آشکار سازد: ... أَنزَلْنَا إِلَیک الذِّکرَ لِتُبَینَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یتَفَکرُونَ. ما، قرآن را بر تو فرستادیم تا آن را برای مردم تبیین و آشکار سازی. باشد تا آنان بیاندیشند. از این‌رو، این پرسش‌ها و پاسخ‌ها، هسته اوّلیه تفسیر را تشکیل داد و رفته رفته با پیشرفت زمان و گسترش دامنه بینش و دانش مسلمانان، به‌ویژه بزرگان صحابه و تابعان، و نیز فزونی این‌گونه سؤال و جواب‌ها، و فراهم بودن زمینه و استعدادها، دامنه تفسیر توسعه یافت و بر حجم آن افزوده شد. البته در عهد رسالت و نیز دوران صحابه و اوایل دوره تابعان، تفسیر حالت پرسش و پاسخ داشت و از صورت نقل قول از پیامبر یا صحابه تجاوز نمی‌کرد، ولی در اواسط دوره تابعان به بعد، آرام آرام تفسیر، حالت اجتهادی و اعمال‌نظر (مبتنی بر فحص و بحث) به خود گرفت، و با پیشرفت زمان، توسعه و تنوّع یافت. لذا تفسیر در بدو تکوین با سبک و روش نقلی آغاز شد و هیچ‌گونه گرایشی یا نگرشی ـ جز رفع ابهام یا تفصیل اجمال ـ در کار نبود، امّا از هنگامی که تفسیر به حالت اجتهادی گرایید، گرایش‌ها و نگرش‌ها پا به عرصه گذاشت، و به تفسیر، علاوه بر تعمّق، گستردگی و سپس تنوع بخشید.