کتاب معناشناسی و مطالعات قرآنی

کتاب معناشناسی و مطالعات قرآنی نوشتهٔ احمد پاکتچی، فرهاد ساسانی، فروغ پارسا، آزیتا افراشی و سیدعلی‌اصغر سلطانی در انتشارات نگارستان اندیشه منتشر شده است.

درباره کتاب معناشناسی و مطالعات قرآنی

قرآن کریم به‌مثابه کتاب هدایت و تربیت همواره موردتوجه مسلمانان بوده با این‌همه مطالعات و پژوهش‌های قرآنی در دوران معاصر گسترش قابل‌ملاحظه‌ای داشته است. دانش معناشناسی در این میان در شمار دانش‌هایی است که در تعامل عمیقی با دانش‌های قرآنی قرار گرفته و پژوهش‌های متعددی با رویکرد میان رشتگی را سامان داده است. بررسی آثار قرآنی از سده‌های نخستین اسلامی تا به امروز نشان می‌دهد که مباحث مربوط به زبان‌شناسی اعم از واژه‌شناسی و ریشه‌شناسی و صرف و نحو و غیره همواره در محور و مرکز توجه دانشمندان قرآنی بوده؛ اما بی‌تردید دانش زبان‌شناسی و معناشناسی نوین با سازوکارهای امروزی مطمح نظر پیشینیان نبوده است. کتاب معناشناسی و مطالعات قرآنی حاصل پیاده‌سازی جلسات مختلف کارگاه‌های آموزشی‌ای است که اساتید مختلف در یک دورهٔ ۴ساله آن را تدریس کرده‌اند. هدف اصلی در این دورهٔ آموزشی بی‌تردید تبیین روش‌های معناشناسی بوده؛ ولی بیش از آن بومی‌سازی مباحث و کاربست آن در مطالعات قرآنی موردنظر بوده است. در این کتاب حیطه‌ها و رویکردهای گوناگونی از دانش معناشناسی همچون معناشناسی تاریخی، معناشناسی فرهنگی، معناشناسی نقش‌گرا، معناشناسی روایتی معرفی گردیده و در حوزهٔ مطالعات قرآن کریم پیاده‌سازی شده است.

خواندن کتاب معناشناسی و مطالعات قرآنی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان به مطالعات قرانی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب معناشناسی و مطالعات قرآنی

«ما امروز مباحث خودمان را بر واژگان متمرکز می‌کنیم. بنابراین از حوزهٔ اصوات و واج‌شناسی و همچنین از حوزهٔ نحوشناسی فاصله می‌گیریم. در حوزهٔ مطالعه واژگان، در طول روند تغییرات، با چالشی بین آن چیزی که در اصطلاح سنتی به آن «لفظ» و آن چیزی که در اصطلاح سنتی به آن «معنا» گفته می‌شود، مواجه هستیم. بنده تعبیر «اصطلاح سنتی» را به کار بردم، چرا که دیگر این تفکیک‌ها انجام نمی‌شود. زمانی که پدیدهٔ تغییر مورد بررسی قرار می‌گیرد، ممکن است بیشترین تغییرات را در قسمت لفظ همراه با کمترین تغییرات در قسمت معنا مشاهده کنیم، و ممکن است بیشترین تغییرات را در قسمت معنا و کمترین تغییرات را در حیطهٔ لفظ داشته باشیم. همچنین ممکن است لفظ و معنا هر دو دچار تغییرات جدی شوند. مطالعهٔ دو نوع اولِ تغییر، در یک نگاه تاریخی به مراتب آسان‌تر از نوع سوم است. وقتی لفظ و معنا هر دو دچار تغییر شوند، کار یک متخصص زبان‌شناسی تاریخی برای پیدا کردن سر نخ‌های اتصال و توضیح اتفاقات رخ داده، بسیار پیچیده‌تر خواهد بود. اما اگر یک طرفِ دال و مدلول از ثبات نسبی بیشتری در مقایسه با طرف دیگر برخوردار باشند، مطالعه به مراتب آسان‌تر و شدنی‌تر است.

بخش عمده‌ای از بحث امروز ما مربوط به دو نوع اول تغییر خواهد بود. یعنی آن‌جایی که ما بیشتر با تغییر در فُرم واژه مواجه هستیم و کمتر در حوزهٔ معنا تغییر مشاهده می‌کنیم، و همچنین آن‌جایی که بیشتر با تغییر در حوزهٔ ارزش معنایی یک واژه سروکار داریم و کمتر لفظ آن واژه دچار تغییر شده است. بنده آن نوع پیچیدهٔ تغییر، یعنی مواردی که هم لفظ و هم معنا دچار تغییر شده‌اند را به کلی از بحث این جلسه خارج کردم؛ زیرا لازمهٔ ارتباط برقرار کردن با آن بحث، عبور از مراحل قبل است تا بتوانیم وارد مرحله سخت‌تر شویم.

عوامل مختلفی مانند تغییر ساختارهای اجتماعی، تغییرات فرهنگی و ... باعث می‌شوند زبان، و ویژه معانی، دچار تغییر شده و تحولاتی در آن‌ها رخ دهد. به هر حال تحولات مدنی و فرهنگی در تحول معنایی بسیار مهم هستند. بنابراین یک زبان‌شناس تاریخی به خصوص وقتی بر تغییرات معنایی متمرکز می‌شود، باید به تحولات مدنی و فرهنگی توجه کند و بداند بر ملتی که به یک زبان صحبت می‌کنند، چه تاریخی گذشته و چه اتفاقاتی برایشان افتاده است و زبان را تافتهٔ جدا بافته‌ای از بقیهٔ رخدادهای زندگی یک ملت تلقی نکند. مثلاً در زبان فارسی خودمان، وقتی اسلام وارد این کشور می‌شود و دین در ایران، از دین زردشتی به دین اسلام تغییر می‌کند، تحولات زبانی بسیار گسترده و عظیمی در زبان فارسی اتفاق می‌افتد. این‌گونه نیست که یک زبان‌شناس بدون توجه به اتفاقات تاریخی و فرهنگی که در ایران افتاده، بتواند چنین پدیده‌ای را مورد مطالعه قرار دهد. بنده مثال خوبی در مورد رابطهٔ تحولات فرهنگی با حفظ لفظ و تغییر در معنا دارم که اتفاقاً در قرآن کریم هم از آن استفاده شده است.»