کتاب درسنامه ‌دستور زایشی

کتاب درسنامه دستور زایشی نوشته مژگان همایون‌فر و محمدرضا کامیار است. این کتاب بهنظریه حاکمیت و مرجع‌گزینی می‌پردازد . اثری کاربردی برای دانشجویان زبان‌شناسی است.

درباره کتاب درسنامه ‌دستور زایشی

 کتاب درسنامه ‌دستور زایشی برای دانشجویان رشتۀ زبان‌شناسی مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری و نیز علاقمندان به آشنایی با نحو زایشی به زبان فارسی نوشته شده است و تلاش دارد مفاهیم مطرح در نظریۀ حاکمیت و مرجع‌گزینی را به ساده‌ترین روش ممکن معرفی کند. 

پایۀ این کتاب، برگردان هگمن  با نام مقدمه‌ای بر نظریۀ حاکمیت و مرجع‌گزینی و کارنی (۲۰۱۳) با عنوان نحو: مقدمه‌ای زایشی است. اما نمی‌توان آن را ترجمۀ محض نامید. در این کتاب دانشجویان ابتدا با مقدمه‌ای در خصوص پایه‌های نظری دستور زایشی آشنا خواهند شد و در ادامه، نظریۀ ایکس تیره (و به تبع آن روش رسم نمودار درختی در این دستور)، نظریۀ تتا، نظریۀ حالت، نظریۀ مرجع‌گزینی، نظریۀ نظارت، حرکت هسته به هسته، حرکت موضوع، حرکت پرسشی، مقوله‌های تهی و کمینگی به تفصیل مورد بررسی قرار خواهند گرفت. پایان کتاب، مقدمه‌ای بر برنامۀ کمینه‌گراست. با مطالعۀ این کتاب انتظار می‌رود، دانشجویان و سایر مخاطبین، در تحلیل مباحث مختلف نحوی در چارچوب نظریۀ حاکمیت و مرجع‌گزینی مهارت پیدا کنند. گرچه تلاش شده است تمامی مباحث مطرح در این کتاب، در چارچوب نظریۀ حاکمیت و مرجع‌گزینی باقی بماند، اما همواره گوشۀ‌چشمی به آشنا کردن مخاطبین با برنامۀ کمینه‌گرا در نظر گرفته شده است که صورت متأخر دستور زایشی است. 

خواندن کتاب درسنامه ‌دستور زایشی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام دانشجویان زبان‌شناسی و علاقه‌مندان به این رشته پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب درسنامه ‌دستور زایشی

علی‌رغم تمامی تغییراتی که دستور زایشی از آغاز راه خود تا به امروز به خود دیده است، همچنان برپایۀ نظریۀ اصل‌ها و پارامترها استوار است و حتی زمانی که کمینه‌گرایی می‌خوانیم باز هم نظریۀ اصل‌ها و پارامترها را مطالعه می‌کنیم.

زیربنای این دستور را این اصل شکل می‌دهد که مجموعه‌ای از فرایندهای ناخودآگاه ذهنی که بخشی از قوای شناختی ماست (و شبیه برنامۀ کامپیوتر است) جمله‌های زبان را تولید می‌کند؛ وظیفۀ نظریۀ نحوی، ارائه انگاره‌ای از این فرایندهاست. به بیان دیگر نظریۀ نحوی باید نشان دهد ناخودآگاه ما چه دانشی از نحو زبان ما دارد. ابزار بازنمایی این فرایندها در دستور زایشی، قاعده‌های ساخت سازه‌ای نامیده می‌شود. این قاعده‌ها به ما می‌گویند چطور کلمه‌ها گام به گام در ذهن ما کنار هم چیده می‌شوند و جمله‌ها را می‌سازند (کارنی، ۶:۲۰۱۳). بدین ترتیب نحو زایشی در واقع شاخه‌ای از روان‌شناسی شناختی است. یکی از شواهد عینی وجود چنین قاعده‌های ذهنی، توانایی قضاوت دستوری در گویشوران هر زبان است. چنین توانایی اشاره به وجود توانش زبانی در گویشور زبان دارد. حال این پرسش مطرح می‌شود که گویشور زبان چطور این قاعده‌های زبانی را فرا می‌گیرد؟ نحوه فراگیری این قاعده‌ها مانند روند فراگیری هر نوع دانشی دیگری در کودک از دغدغه‌های اصلی دانشمندان علوم شناختی است. دستور زایشی، پاسخی قاطع به این پرسش می‌دهد؛ پاسخی که به نام ذاتی بودن شناخته می‌شود و زبان را به عنون کدهایی نگارش شده بر روی ژن‌های انسان معرفی می‌کند. همانطور که انسان راه رفتن را به صورت غریزی فرامی‌گیرد و نیازی ندارد که آن را بیاموزد، در خصوص زبان نیز بسیاری از بخش‌های آن در غریزه انسان حاضر است؛ به عبارت دیگر بخشی از زبان توسط ژن‌ها در مغز ما از قبل از تولد کار گذاشته شده است. همین بخش ذاتی و درونی زبان یا همان اندام زبان ، همگانی‌های زبان نامیده می‌شود. بخش‌های دیگر زبان بی‌شک نیازمند قرارگیری در معرض داده‌های زبانی است تا فراگیری شده و در نهایت زبان (الف) یا زبان (ب) و الی آخر در گویشور زبان شکل بگیرد (کارنی،۱۹:۲۰۱۳).

در دستور زایشی، فرضیه‌های متعددی مطرح شده است. برخی همان صورت ابتدایی خود را تا امروزه حفظ کرده‌اند و به نظریه تبدیل شده‌اند؛ برخی دیگر در طول زمان بازنگری و برخی نیز رد شده‌اند. چامسکی (۱۹۶۵) نظریه‌های زبانی مطرح در این دستور را برخوردار از سه سطح کفایت برمی‌شمارد. اگر نظریه‌ای، تنها پاسخگوی داده‌های زبانی گردآوری شده در یک پیکره زبانی - هر چقدر هم بزرگ- باشد، آنگاه آن نظریه و به دنبال آن دستور، از سطح کفایت مشاهده‌ای برخوردار است. بدیهی است چنین سطحی از کفایت، به کار رسیدن به درک روشنی از قوای شناختی انسان نمی‌آید. برای رسیدن به این هدف، باید بدانیم کدام جمله‌های زبانی، بدساخت و غیردستوری‌اند. نظریۀ زبانی که بتواند هم داده‌های زبانی و هم قضاوت گویشور زبان در مورد خوش‌ساختی جمله‌های زبانش را تحلیل کند، دارای سطح کفایت توصیفی است. شاید در ظاهر به نظر می‌رسد همین سطح از کفایت، تمام نیاز یک نظریۀ زبانی را تأمین می‌کند؛ اما چامسکی معتقد است دستور زایشی یک گام هم از این جلوتر است و می‌تواند بگوید چطور کودک زبان خود را فرا می‌گیرد.