کتاب صوتی سینما چیست؟

کتاب صوتی سینما چیست؟ نوشته آندره بازن و با ترجمه محمد شهبا یکی از مهم‌ترین مجموعه‌مقالات درباره‌ی ماهیت و زبان سینما است. این کتاب صوتی با گویندگی تایماز رضوانی و به تهیه‌ی آوانامه منتشر شده است و شنونده را با جهان فکری منتقدی آشنا می‌کند که بسیاری او را شاعر و نظریه‌پرداز بزرگ سینما می‌دانند. در این اثر، مقدمه‌ها و یادداشت‌هایی از هیو گری و ژان رنوار نیز حضور دارد که جایگاه بازن را در تاریخ سینما و نقد فیلم توضیح داده‌اند و زمینه‌ی ورود به مقالات اصلی کتاب را فراهم کرده‌اند.

درباره کتاب صوتی سینما چیست؟

کتاب سینما چیست؟ در واقع یک کتاب واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای چهارجلدی از نقدها و نظریه‌های سینمایی آندره بازن، منتقد و نظریه‌پرداز افسانه‌ای فرانسوی، است که پس از مرگ او و بین سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۲ در فرانسه منتشر شد. این مجموعه که حاصل فعالیت‌های نظری و انتقادی بازن بین سال‌های ۱۹۴۳ تا ۱۹۵۸ است، توسط دوستان و همکارانش گردآوری شد و در سال‌های بعد، ترجمه‌های منتخبی از آن به زبان انگلیسی در دو جلد (۱۹۶۷ و ۱۹۷۱) توسط هیو گری با همان عنوان «سینما چیست؟» (What Is Cinema) به چاپ رسید. این اثر که به‌عنوان سنگ بنای مطالعات دانشگاهی سینما شناخته می‌شود، هرگز توسط خود بازن به‌عنوان یک نظریه‌ی نظام‌یافته و منسجم نوشته نشد، بلکه او به‌عنوان یک منتقد «عملی» که در مورد فیلم‌های خاص می‌نوشت، ترجیح می‌داد تا از طریق نقدهای روزمره‌اش با فیلم‌سازان و دیگر منتقدان به یک گفت‌وگوی نظریِ پویا بپردازد.

با وجود این ماهیت غیرسیستماتیک، مجموعه‌ی سینما چیست؟، که به‌عنوان یک «مرجع علمی معتبر و کلاسیک» شناخته می‌شود، سرشار از ایده‌هایی است که انقلابی در نگاه به سینما ایجاد کرد. از جمله مهم‌ترین مفاهیم مطرح‌شده در این آثار، می‌توان به دفاع از «رئالیسم» سینمایی (با تأکید بر توانایی‌های سینما در ثبت «واقعیت خام»)، مخالفت با «مونتاژ» به‌عنوان روشی برای دستکاری واقعیت، معرفی «نظریه‌ی مؤلف» که به کارگردان به‌عنوان خالق اصلی فیلم نگاه می‌کند و همچنین بررسی رابطه‌ی سینما با سایر هنرها، به‌ویژه نقاشی اشاره کرد. این کتاب که در زمان مرگ بازن (۱۹۵۸)، صدها تن از فیلم‌سازان و هنرمندان بزرگ جهان (از ژان کوکتو و روبر برسون گرفته تا لوییس بونوئل و اورسن ولز) را در مراسم خاکسپاری او گرد آورد، تا به امروز الهام‌بخش نسل‌های بعدی نظریه‌پردازان سینما (از دلوز و دریدا تا محققان معاصر) بوده است و پرسش سینما چیست؟ همچنان به‌عنوان مهم‌ترین پرسش نظری در مطالعات سینمایی مطرح است.

خلاصه کتاب صوتی سینما چیست؟

کتاب صوتی سینما چیست؟ در هسته‌ی خود به این سؤال می‌پردازد که تصویر سینمایی چه نسبتی با واقعیت دارد و چرا سینما برای انسان معاصر چنین جایگاهی پیدا کرده است. بازن در مقاله‌ی «هستی‌شناسی تصویر عکاسی» از «عقده‌ی مومیایی‌کردن» و میل انسان به غلبه بر مرگ آغاز می‌کند و نشان می‌دهد چگونه نقاشی، مجسمه‌سازی، عکاسی و در نهایت سینما، هر یک پاسخی به این میل بوده‌اند. در «اسطوره سینمای تام» مسیر اختراع سینما به‌عنوان تحقق رؤیای بازآفرینی کامل جهان، با صدا، رنگ و بُعد دنبال شده است. در «تکامل زبان سینما» بازن دو گرایش اصلی را از هم جدا می‌کند: سینمایی که بر مونتاژ و بیان‌گرایی تصویر تکیه دارد و سینمایی که به تداوم واقعیت، زمان واقعی و وضوح عمیق وفادار است. او با مثال‌هایی از فیلم‌سازان مختلف نشان می‌دهد چگونه زبان سینما از مونتاژ نمادین به سوی حفظ پیوستگی زمان و فضا حرکت کرده است. در مقاله‌ی «امکانات و محدودیت‌های مونتاژ» نیز با مقایسه‌ی فیلم‌هایی درباره‌ی حیوانات و فیلم بادکنک قرمز، مرز میان ترفند تدوینی و حضور واقعی اشیا و موجودات در برابر دوربین بررسی شده است.

چرا باید کتاب صوتی سینما چیست؟ را بشنویم؟

شنیدن کتاب صوتی سینما چیست؟ فرصتی است برای آشنایی عمیق با یکی از تأثیرگذارترین نگاه‌ها به ماهیت تصویر، واقعیت و زبان سینما. شنونده در خلال مقدمه‌ها و مقالات، هم تاریخ شکل‌گیری سینما و نظریه‌ی فیلم را دنبال می‌کند و هم با مفاهیمی مانند عینیت تصویر، مونتاژ، وضوح عمیق و نوواقع‌گرایی روبه‌رو می‌شود که هنوز در بحث‌های سینمایی امروز حضور دارند.

شنیدن کتاب صوتی سینما چیست؟ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن این کتاب صوتی به دانشجویان و پژوهشگران سینما، منتقدان و نویسندگان حوزه‌ی فیلم، فیلم‌سازان و علاقه‌مندان جدی نظریه‌ی سینما پیشنهاد می‌شود. همچنین برای کسانی مناسب است که می‌خواهند فراتر از تماشای صرف فیلم، درباره‌ی ماهیت تصویر، واقعیت و نقش سینما در فرهنگ معاصر بیندیشند.

درباره آندره بازن

آندره بازن (۱۸ آوریل ۱۹۱۸ – ۱۱ نوامبر ۱۹۵۸) منتقد و نظریه‌پرداز برجسته‌ی سینمای فرانسه بود که به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین شخصیت‌های تاریخ سینما شناخته می‌شود. او که در آنژه‌ی فرانسه متولد شد، پس از اتمام تحصیلات به تدریس ادبیات پرداخت و با آغاز جنگ جهانی دوم، با تأسیس باشگاه‌های سینمایی و نوشتن برای نشریاتی چون اکران (L'Écran français) و رادیو-سینما-تلویزیون (Radio-Cinéma-Télévision)، به یکی از چهره‌های کلیدی فرهنگ سینمایی فرانسه تبدیل شد. او در سال ۱۹۵۱، مجله‌ی افسانه‌ای کایه دو سینما (Cahiers du Cinéma) را پایه‌گذاری کرد که تأثیر بی‌نظیری بر تاریخ نقد فیلم گذاشت و زیر نظر او، نسلی از منتقدان و فیلم‌سازان بزرگی همچون فرانسوا تروفو، ژان-لوک گدار، ژاک ریوت و کلود شابرول (که بعدها هسته‌ی اصلی جنبش نوی فرانسه را شکل دادند) پرورش یافتند. فیلم‌ساز بزرگی چون ژان رنوآر درباره‌ی تأثیر او گفته است: «او یک هنر ملی را خلق کرد. پس از خواندن نوشته‌های او، من برنامه‌های فیلم‌سازی‌ام را تغییر دادم».

بازن که عمر کوتاهی داشت، با وجود نوشتن صدها مقاله، هرگز فرصت نکرد تا نظریه‌اش را در قالب یک کتاب منسجم به نگارش درآورد، اما شیوه‌ی نقد او که بر اساس تحلیل فیلم‌ها (و نه اصول انتزاعی) بنا شده بود، باعث شد تا نظریه‌پردازی سینما برای نخستین بار به‌جای «دستور دادن»، به «توصیف، تحلیل و استنتاج» تبدیل شود. او که به دلیل بیماری سل، در ۴۰ سالگی درگذشت، میراثی از خود بر جای گذاشت که در «مرگش، ما همگی شاهد چیز کمیابی بودیم: هنرمندانی که به یک منتقد ادای احترام می‌کنند!» و تأثیر او بر درک ما از سینما به‌عنوان یک هنر، هم‌اندازۀ کارگردانان بزرگ دیگر بوده است.

بخشی از کتاب سینما چیست؟

«اگر هنرهای تجسمی تحت روانکاوی قرار می‌گرفت، احتمالاً مشخص می‌شد که مومیایی کردن مردگان یکی از عوامل بنیادی پیدایش آنها بوده است. به این ترتیب آشکار می‌شود که نقاشی و پیکرسازی بر عقده مومیایی شدن استوارند. در مذهب کهن مصر، که هدفش مبارزه با مرگ بود، بقای ابدی را در گرو بقای جسم می‌دانستند. بنابراین، آن مذهب با پدید آوردن سدی در مقابل گذر زمان، یکی از نیازهای بنیادین روان‌شناختی انسان را ارضا می‌کرد، چرا که مرگ چیزی جز پیروزی زمان نیست. از نظر آنان نگهداری مصنوعی ظاهر جسمانی، به معنای محافظت از آن در قبال جریان زمان و سالم و درست رساندنِ به اصطلاح قاچاقی آن به معبر زندگانی بود. بنابراین، طبیعی بود که جسم را، به‌رغم واقعیت مرگ، با نگهداری گوشت و استخوان بدن حفظ کنند. از این رو، نخستین مجسمه مصری یک جسد مومیایی شده بود که آن را با سدیم دباغی و خشک کرده بودند. ولی اهرام و راهروهای تو در تو هرگز به یقین تضمین نمی‌کرد که جسم سرانجام فنا نخواهد شد. بنابراین، تدابیری احتیاطی نیز اختیار کردند. به این منظور، در نزدیک تابوت و در کنار غلاتی که برای تغذیه مرده گذاشته بودند، مجسمه‌های کوچک سفالینی قرار می‌دادند تا اگر جسد مومیایی شده نابود شد، جایگزین آن شوند. از این رو، این کاربرد مذهبی، نخستین کارکرد مجسمه‌سازی را آشکار می‌کند، یعنی حفظ زندگی با نمایش زندگی.»