کتاب قهوه خانه های اصفهان

کتاب قهوه خانه های اصفهان، نوشته فرشید امامی، رابطه‌ی یک نوشیدنی تازه‌وارد را با دگرگونی زندگی شهری بررسی می‌کند. نیلوفر لاری ترجمه متن و تصحیح رساله‌ی ضمیمه و فرزاد جابرالانصار کار ویراستاری را بر عهده داشته است. نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. پرسش محوری پژوهش حاضر این است که قهوه‌خانه‌ها چگونه از محل نوشیدن قهوه فراتر رفتند و به فضایی برای معاشرت، نمایش جایگاه اجتماعی و مواجهه با قدرت تبدیل شدند. معماری چهارباغ و میدان نقش جهان در این کتاب بخشی از تاریخ زندگی روزمره است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب قهوه خانه های اصفهان اثر فرشید امامی

کتاب قهوه خانه های اصفهان (زندگی شهری، معماری و عرصه عمومی در ایران صفوی)، به قلم فرشید امامی، تاریخ معماری را با نگاه به فضاهایی دنبال می‌کند که مردم در آن‌ها وقت می‌گذراندند، یکدیگر را می‌دیدند و در فعالیت‌های جمعی شرکت می‌کردند. موضوع اصلی پژوهش حاضر ارتباط کالبد قهوه‌خانه با محیط شهر و روابط اجتماعی در عصر صفوی است. نویسنده اصفهان را فقط محل تداوم سنت‌های معماری نمی‌بیند؛ تجارت راه دور، ورود کالاهای ناشناخته و حضور گروه‌های گوناگون نیز در شکل‌گیری پایتخت صفوی نقش داشته‌اند.

مفهوم عرصه‌ی عمومی (Public Sphere) [از نظریات یورگن هابرماس] در کتاب قهوه خانه های اصفهان به مباحثه‌ی سیاسی محدود نیست و معاشرت، سرگرمی، تماشا و تجربه‌های حسی را نیز در بر می‌گیرد. این پژوهش فضای معماری را ظرفی خنثی برای این فعالیت‌ها نمی‌داند؛ موقعیت بنا، دسترسی‌ها و ارتباط فضای درون و بیرون، خود در شکل‌گیری رفتارهای اجتماعی مؤثرند. فرشید امامی برای شناختن این پیوندها بررسی میدانی و آثار کالبدی را در کنار نقشه‌ها، عکس‌های قدیم، سفرنامه‌ها، تذکره‌ها و نوشته‌های ادبی قرار داده است. این ترکیب منابع امکان بازسازی فضاهایی را فراهم می‌کند که شکل نخستین آن‌ها تغییر کرده است.

مقدمه‌ی کتاب قهوه خانه های اصفهان مبانی نظری پژوهش را توضیح می‌دهد. فصل نخست با عنوان «پیدایش قهوه و گسترش آن در جهان و ایران» مسیر رواج این نوشیدنی را دنبال می‌کند. فصل‌های بعدی به بازسازی بناها و تحلیل محیط اجتماعی آن‌ها اختصاص دارند. فصل چهارم دامنه‌ی بررسی را به دیگر مکان‌های اصفهان و شهرهای صفوی گسترش می‌دهد. فصل پنجم بازنمایی‌های ادبی و تصویری فرهنگ قهوه را بررسی کرده است و فصل پایانی شکل‌گیری و افول عرصه‌ی عمومی را تفسیر می‌کند.

ضمیمه‌ی حاضر در کتاب قهوه خانه های اصفهان رساله‌ای طبی درباره‌ی قهوه است که نیلوفر لاری آن را براساس دو دست‌نویس تصحیح کرده است. این ضمیمه «رسالهٔ قهوه و چای و پادزهر و بیخ چینی» نام دارد و به قلم سالک الدین محمد حموی یزدی نوشته شده است. وجه مشخصه‌ی این بررسی توجه هم‌زمان به جزئیات معماری و تفاوت‌های اجتماعی است؛ دسترسی عمومی لزوماً به‌معنای استفاده‌ی یکسان همه‌ی گروه‌ها نیست. جایگاه طبقاتی، جنسیت و ارتباط با نهاد سلطنت، تجربه‌ی حضور در این مکان‌ها را متفاوت می‌کرد. این کتاب تاریخ شهر را فراتر از توصیف بناهای شاخص دنبال کرده است.

بخشی از کتاب حاضر براساس کتاب «چوب چینی» نوشته‌ی محمد حمویی است.

خلاصه کتاب قهوه خانه های اصفهان

رواج قهوه بخشی از شبکه‌ی دادوستد و تبادل فرهنگی میان سرزمین‌ها بوده است. قهوه از حلقه‌های صوفیان یمن به کالایی تجاری تبدیل شد و همراه با گسترش مصرفش مکان‌هایی برای نوشیدن جمعی شکل گرفت. ورود یک ماده‌ی مصرفی می‌تواند عادت‌ها، روابط و کارکرد فضاهای شهر را تغییر دهد. قهوه‌خانه‌های صفوی محل تلاقی زندگی روزمره و نمایش اقتدار سلطنتی بودند، اما فعالیت‌هایشان در خواست حکومت خلاصه نمی‌شد. گروه‌های اجتماعی گوناگون این فضاها را برای مقاصد خود به کار می‌گرفتند.

فرشید امامی برداشت‌هایی را نقد می‌کند که جوامع شرقی را ایستا می‌پندارد یا دگرگونی‌های جهان را صرفاً از محور اروپا توضیح می‌دهد. مطالعه‌ی این کتاب به درک‌کردن اصفهان به‌عنوان شهری درگیرِ تغییر و مرتبط با جریان‌های فرامنطقه‌ای می‌انجامد.

چرا باید کتاب قهوه خانه های اصفهان را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب قهوه خانه های اصفهان را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• بازسازی تصویری بناها، نقش نقشه و شواهد کالبدی را در شناخت گذشته نشان می‌دهد.
• بررسی قهوه‌خانه‌ها رابطه‌ی مصرف یک کالا با تغییر عادت‌های جمعی را روشن می‌کند.
• مفهوم عرصه‌ی عمومی (Public Sphere) امکان تأمل درباره‌ی مرز معاشرت روزمره و قدرت سیاسی را فراهم می‌آورد.
• مقایسه‌ی منابع مختلف، شیوه‌ی ارزیابی روایت‌های تاریخی را آشکار می‌کند.

خواندن کتاب قهوه خانه های اصفهان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

قهوه خانه های اصفهان به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی ایران در عصر صفوی و زندگی روزمره‌ی شهری.
• دانشجویان معماری و شهرسازی که به رابطه‌ی بنا و رفتار اجتماعی توجه دارند.
• خوانندگانی که خاستگاه فرهنگ قهوه و مکان‌های معاشرت جمعی را دنبال می‌کنند.
• افرادی که مایلند با نظریه‌ی عرصه‌ی عمومی یا سپهر عمومی (Public Sphere) از یورگن هابرماس آشنا شوند.

درباره فرشید امامی

فرشید امامی (Farshid Emami)، زاده‌ی سال ۱۳۶۶‌، در تاریخ معماری، شهرسازی و هنرهای سرزمین‌های اسلامی با تمرکز بر دوره‌ی نخست دوران مدرن (عصر جدید اولیه) و ایرانِ عصر صفوی تخصص دارد. نخستین اثر مکتوب او با عنوان «اصفهان: معماری و تجربه‌ی شهری در ایران عصر جدید اولیه» که از سوی مورخان به‌طور گسترده مورد نقد و بررسی قرار گرفت، فضاها و حس‌های اصفهانِ سده‌ی هفدهم (پایتخت صفویان) را بازسازی و داستان آن را به‌عنوان یک محیط‌زیست اجتماعی روایت می‌کند. فصل‌های کتاب یادشده با اتکا به منابع ادبی، خواننده را از میان بازارها، تفرجگاه‌ها و قهوه‌خانه‌های اصفهان عبور می‌دهد و چشم‌اندازهای اجتماعی را زنده می‌سازد.

مقالات فرشید امامی در نشریه‌ی موزه‌ی متروپولیتن (Metropolitan Museum Journal)، نشریه‌ی مطالعات فرهنگی عصر جدید اولیه (Journal for Early Modern Cultural Studies)، مقرنس (Muqarnas) و چندین مجموعه مقاله و کاتالوگ نمایشگاهی به چاپ رسیده است. او علاوه‌بر آثار مکتوبش در زمینه‌ی هنر و معماری صفوی، درباره‌ی موضوعاتی نظیر چاپ سنگی در ایران سده‌ی نوزدهم و معماری و شهرسازی مدرنیستی در خاورمیانه نیز نوشته است.

امامی که دارای تحصیلات در رشته‌ی معماری و طراحی شهری است، مدرک کارشناسی‌ارشد خود را در رشته‌ی مطالعات معماری در سال ۲۰۱۱ از مؤسسه‌ی فناوری ماساچوست (MIT) دریافت کرد. او مدرک دکتری خود را در رشته‌ی تاریخ هنر و معماری در سال ۲۰۱۷ در دانشگاه هاروارد به پایان رساند. این نویسنده پیش از پیوستن به دانشگاه رایس (Rice) در سال ۲۰۲۰، به‌مدت ۲.۵ سال در کالج اوبرلین تدریس کرد. او پژوهشگر همکارِ اندرو دابلیو. ملون در موزه‌ی هنر متروپولیتن بوده است.

فرشید امامی، در دانشگاه رایس، درس مقدماتی هنر و معماری اسلامی و نیز پیمایش‌های جهانی تاریخ هنر و معماری را تدریس کرده است. او دوره‌ای کارشناسی درباره‌ی تاریخ جهانی قهوه‌خانه‌ها ارائه داده است. سمینارهایش نیز موضوعاتی همچون «هنرهای کتاب‌آرایی در حوزه‌ی ایران‌زمین»، «معماری و ادبیات در فرهنگ‌های اسلامی» و «معماری، تجارت و قدرت در امپراتوری‌های اسلامی عصر جدید اولیه» را پوشش داده‌اند. دوره‌های آموزشی او شامل بازدیدهای مکرر از موزه‌ی هنرهای زیبای هیوستون بوده است.

کتاب قهوه خانه های اصفهان (ترجمه‌ی نیلوفر لاری، نشر نی) یکی از کتاب‌های منتشرشده به قلم فرشید امامی است.

جوایز و افتخارات نویسنده

Isfahan: Architecture and Urban Experience in Early Modern Iran به قلم فرشید امامی موفق به دریافت جایزه‌ی کتاب اسپیرو کوستوف از انجمن مورخان معماری، جایزه‌ی کتاب نشریه‌ی بین‌المللی معماری اسلامی و نیز تقدیر ویژه از سوی جایزه‌ی کتاب بنیاد میراث ایران و انجمن مطالعه‌ی جوامع فارسی‌زبان شده است. فهرستی از جوایز این نویسنده در ادامه آورده شده است:

۲۰۲۶: دریافت جایزه‌ی کتاب اسپیرو کوستوف از انجمن مورخان معماری (Society of Architectural Historians)

۲۰۲۵: دریافت جایزه‌ی کتاب نشریه‌ی بین‌المللی معماری اسلامی (IJIA)

۲۰۱۷–۲۰۱۸: بورس پژوهشی اندرو دابلیو. ملون در موزه‌ی هنر متروپولیتن (Metropolitan Museum of Art)

۲۰۱۴–۲۰۱۵: بورس سفری فردریک شلدون از دانشگاه هاروارد (Harvard University)

۲۰۱۱–۲۰۱۳: بورس پژوهشی ریاست دانشگاه هاروارد (Presidential Scholar Fellowship)

بخشی از کتاب قهوه خانه های اصفهان

« قهوه‌خانه‌های اصفهان: ظهور و افول عرصهٔ عمومی در ایران عصر صفوی

در سفرنامه‌های اروپایی بارها و بارها به رواج بحث‌های سیاسی و نقل اخبار روز در قهوه‌خانه‌های اصفهان اشاره‌شده‌است. شاردن می‌نویسد: «در قهوه‌خانه‌ها مردم به صحبت می‌پردازند، زیرا در این‌جاهاست که خبرهای تازه مطرح می‌گردد و کسانی که به امور سیاسی علاقه دارند با کمال آزادی و بدون هیچ گونه نگرانی از حکومت انتقاد می‌کنند». روایتی مشابه در توصیف فرایر نیز دیده می‌شود: «تمامی آنانی که تشنهٔ خبرند و نیز آنانی که تجارت کالا می‌کنند در این‌جا گرد هم می‌آیند. از این‌جا نه‌تنها شایعات رایج و عوامانه درز می‌کند، بلکه شعر نیز از همین‌جا اشاعه می‌یابد؛ چرا که برخی از آن خیل همیشه برای خواندنِ شعرشان در قهوه‌خانه حاضرند و افسانه‌هاشان را بهر مصاحبت نقل می‌کنند». گزارش تاورنیه حتی از این‌ها نیز گویاتر است و نشانگر فرصتی عظیم برای مباحثهٔ آزاد سیاسی در قهوه‌خانه‌ها و نیز تلاش‌های حکومت در مهار حوزهٔ عمومی است:

ایرانیانی که اندک بضاعت و آسایشی دارند فرصت حضور همه‌روزه میان ساعت هفت و هشت صبح را در این محل از دست نمی‌دهند و درابتدا یک قلیان با یک فنجان قهوه به آن‌ها می‌دهند. اما شاه‌عباس کبیر که شاه عاقل و متفکری بود چون ملاحظه کرد که این اتاق‌ها بدین‌گونه محل تجمعی برای گفت‌وگو دربارهٔ مسائل دولتی است و این کار او را خوش نمی‌آمد، برای درهم شکستن دسیسه‌های کوچکی که ممکن بود در آن‌جا به‌وجود آید، حیله‌ای به‌کاربرد و دستورداد تا هر روز صبح، پیش از آن که کسی وارد محل شود، ملایی به هر یک از این اتاق‌ها برود و برای قلیان‌کشان و قهوه‌نوشان گاه از قانون شرع و گاه از تاریخ و شعر سخن بگوید. این رسم و عادت که در جای دیگری ذکر کرده‌ام امروزه نیز معمول است و پس از آن که دو ساعتی صرف این کار می‌شود ملا از جای برمی‌خیزد و با صدای بلند به همهٔ کسانی‌که در اتاق حضور دارند می‌گوید: «بسیارخوب، حالا همه برگردید به سر کارهاتان بروید». با این تشویق ملا، که قبلاً نیازی هم از جمع گرفته است، همه فوراً خارج می‌شوند.»