کتاب نظریه علم

کتاب نظریه علم تألیف و ترجمه محمدرضا داورپناه و حاصل همکاری حیدر مختاری در ترجمه‌ی اولیه است. این کتاب پرسش از اعتبار دانش علمی را به رابطه‌ی مشاهده، نظریه، حقیقت و جامعه پیوند می‌دهد. انتشارات دبیزش این کتاب را منتشر کرده است. بحث اصلی فقط چگونگی اجرای پژوهش نیست؛ مسئله این است که پژوهشگر جهان را براساس چه پیش‌فرض‌هایی می‌شناسد و ادعاهای خود را چگونه می‌آزماید. مقایسه‌ی دیدگاه‌های پوپر، کوهن و فایرابند نشان می‌دهد که تعریف علم و توضیح تحول نظریه‌ها پاسخ واحدی ندارد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نظریه علم

کتاب نظریه علم پرسش‌های فلسفه‌ی علم را در پیوند با مبانی پژوهش مطرح کرده است. محمدرضا داورپناه مسئله‌ی اصلی را فاصله‌ی میان آشنایی با فنون تحقیق و شناخت پیش‌فرض‌های نظری پژوهش می‌داند. پژوهشگر ممکن است ابزار گردآوری داده‌ها را بشناسد، اما انتخاب همان ابزار نیز به تصوری از واقعیت و امکان شناخت وابسته است. این کتاب از همین نقطه، رابطه‌ی هستی‌شناسی، شناخت‌شناسی و روش‌شناسی را توضیح می‌دهد. درآمد، سه جهان‌بینی را کنار یکدیگر قرار می‌دهد: اندیشه‌ی یونان باستان و قرون وسطی، جهان‌بینی مکانیکی نیوتن و جهان‌بینی مدرن. تفاوت این تصویرها از جهان، زمینه‌ای برای فهم جایگاه تجربه، ریاضیات، علیت و پیش‌بینی فراهم می‌کند. بحث درباره‌ی افلاطون و ارسطو نیز نشان می‌دهد که اختلاف بر سر سهم حس و عقل در شناخت، بخشی از مسئله‌ی علم است. نویسنده سپس تحول برداشت‌ها از قطعیت و نقش مشاهده‌گر را دنبال کرده است. این مقایسه‌ها مقدمه‌ای برای پرسشی بنیادی هستند: نظریه‌ها واقعیت را بازتاب می‌دهند یا شیوه‌ای برای دیدن و توضیح‌دادن واقعیت فراهم می‌کنند؟
کتاب نظریه علم در نه فصل تنظیم شده است. علم و روش علمی، معرفت و حقیقت، استدلال منطقی، علیت و جبرگرایی، محدودیت‌های نظام‌های منطق صوری، زبان و ارتباط، تکامل نظریه‌های علمی، علم و فناوری و شبه‌علم و اخلاق، محورهای این فصل‌ها هستند. عنوان‌هایی مانند محدودیت‌های نظام‌های منطق صوری و علم، تحقیق و فناوری نشان می‌دهند که دامنه‌ی بحث از تعریف علم فراتر می‌رود. موضوعاتی چون قضایای گودل، منطق فازی و رابطه‌ی زبان و تفکر نیز در فهرست مباحث جای دارند. توضیح روش فرضیه‌ای‌ـ‌قیاسی در کنار نقد قواعد ثابت پژوهش، امکان مقایسه‌ی برداشت‌های متفاوت از فعالیت علمی را فراهم می‌سازد. نویسنده میان پیدایش یک حدس و آزمودن اعتبار آن تمایز می‌گذارد؛ شهود یا تصادف می‌تواند منشأ فرضیه باشد، اما پذیرش علمی به سنجش و ارزیابی وابسته است. بحث درباره‌ی همکاری دانشمندان و تبادل آزاد اطلاعات نیز علم را فعالیتی جمعی معرفی می‌کند. فصل پایانی، مسئله‌ی تشخیص شبه‌علم را کنار مسئولیت اخلاقی قرار داده است تا اعتبار معرفت و پیامدهای تولید دانش، جدا از یکدیگر دیده نشوند.

خلاصه کتاب نظریه علم

کتاب نظریه علم این ایده را دنبال می‌کند که شناخت علمی، انباشتن داده‌ها یا اجرای مجموعه‌ای از دستورها نیست. پرسش‌ها در بستر دانسته‌های موجود شکل می‌گیرند و فرضیه‌ها پس از استنتاج پیامدهایشان در معرض آزمون قرار می‌گیرند. نتایج نیز می‌توانند به اصلاح فرضیه یا بازنگری در مسئله بینجامند. این فرایند بازگشتی، موقتی‌بودن و قابلیت خوداصلاحی علم را برجسته می‌کند. بحث نظریه‌ها نشان می‌دهد که هر توضیح، برخی جنبه‌های واقعیت را برجسته می‌سازد و جنبه‌هایی را کنار می‌گذارد. پوپر معیار ابطال‌پذیری را مطرح می‌کند، کوهن نقش پارادایم‌ها و اجتماع علمی را توضیح می‌دهد و فایرابند اعتبار قواعد ثابت و جهان‌شمول را به پرسش می‌کشد. دغدغه‌ی مشترک این مباحث، روشن‌کردن نسبت میان شواهد، استدلال، پیش‌فرض‌ها و داوری علمی است. پژوهش در این تصویر، هم به آزمون نیاز دارد و هم به آگاهی از مبانی نظری و مسئولیت‌های اخلاقی.

چرا باید کتاب نظریه علم را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب نظریه علم را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تفاوت روش گردآوری داده‌ها و روش‌شناسی پژوهش را روشن می‌کند.
• دیدگاه‌های متفاوت درباره‌ی اعتبار و تحول نظریه‌های علمی را کنار هم قرار می‌دهد.
• زمینه‌ی بررسی نقش پیش‌فرض‌ها در مشاهده و تفسیر یافته‌ها را فراهم می‌کند.
• ارتباط فعالیت علمی با همکاری پژوهشگران، مبادله‌ی اطلاعات و مسئولیت اخلاقی را نشان می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب نظریه علم به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویانی که می‌خواهند مبانی نظری روش‌های تحقیق را بشناسند.
• پژوهشگرانی که درباره‌ی اعتبار مشاهده و آزمون نظریه سؤال دارند.
• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی علم، معرفت‌شناسی و رابطه‌ی دانش با جامعه و اخلاق.