کتاب جنبش های اسلامی معاصر

کتاب جنبش های اسلامی معاصر (Islam and Democracy) نوشته جان ال. اسپوزیتو و جان ا. وال، رابطه‌ی احیاگری اسلامی و خواست مشارکت سیاسی را بررسی می‌کند و از امکان پیوند هویت اسلامی با مشارکت دموکراتیک و حدود مخالفت قانونی می‌گوید. نویسندگان به‌ جای یکسان‌دانستن جنبش‌های اسلامی، تفاوت عملکرد این جنبش‌ها را در مواجهه با حکومت‌های مستقر دنبال می‌کنند؛ تفاوتی که می‌تواند به تصاحب قدرت، همکاری سیاسی یا سرکوب بینجامد. شجاع احمدوند این پژوهش را ترجمه و نشر نی آن را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب جنبش های اسلامی معاصر

کتاب جنبش های اسلامی معاصر نوشته‌ی جان ال. اسپوزیتو و جان ا. وال، پژوهشی در حوزه‌ی اندیشه‌ی سیاسی و مطالعه‌ی تطبیقی جنبش‌هاست. نویسندگان بحث اسلام و دموکراسی را از داوری کلی درباره‌ی سازگاری یا ناسازگاری این دو فراتر می‌برند. مسئله‌ی اصلی، چگونگی تفسیر منابع دینی و تبدیل این تفسیرها به نهادها و رفتارهای سیاسی است. نویسندگان نشان داده‌اند که تأکید بر هویت اسلامی الزاماً به معنای مطالبه‌ی بازگشت به مناسبات پیشامدرن نیست. تحصیل‌کردگان و شاغلان بخش‌های مدرن جامعه نیز در شکل‌گیری سازمان‌های اسلامی نقش دارند. خواست اسلامی‌بودن جامعه می‌تواند در کنار مطالبه‌ی مشارکت گسترده‌تر قرار بگیرد، هرچند رابطه‌ی این دو خواست همواره بدون تعارض نیست.

این کتاب تجربه‌های مسلمانان را در بستر جهانی مطالبه‌ی آزادی، برابری و به‌ رسمیت‌شناختن هویت‌ها قرار می‌دهد. جان ال. اسپوزیتو و جان ا. وال همچنین به اختلاف تعریف‌ها از دموکراسی توجه کرده‌اند؛ اختلافی که نه‌فقط میان سنت‌های فرهنگی، بلکه درون تجربه‌ی سیاسی غرب نیز وجود دارد. این توجه، زمینه‌ی بررسی برداشت‌های گوناگون از حکومت نمایندگی و مشارکت عمومی را فراهم می‌کند.

کتاب جنبش های اسلامی معاصر بحث خود را در دو فصل آغازین، با عنوان‌های «اسلام و دموکراسی: میراث و زمینه‌ی جهانی» و «دولت و اپوزیسیون در تاریخ اسلام» پایه‌گذاری می‌کند. این مباحث به منابع فکری مشارکت و جایگاه مخالفت سیاسی اختصاص دارند. شش تجربه‌ی ایران، سودان، پاکستان، مالزی، مصر و الجزایر نیز محور مقایسه‌ی وضعیت جنبش‌ها هستند. نویسندگان سه عامل را در این مقایسه دخیل می‌دانند: وضعیت قانونی جنبش، نسبت مخالفت یا همکاری جنبش با حکومت و نحوه‌ی برخورد صاحبان قدرت. این چارچوب، توجه را از شعارهای سازمان‌ها به امکانات و محدودیت‌های فعالیت سیاسی منتقل می‌کند.

مرزهای دولت و هویت ملی نیز اهمیت دارند؛ سازمان‌هایی با نام یا خاستگاه مشترک ممکن است در کشورهای متفاوت، اولویت‌های متفاوتی پیدا کنند. متن از شرح مفاهیم به مقایسه‌ی موقعیت‌های سیاسی حرکت می‌کند و میان باورها، نهادها و کنش جمعی ارتباط برقرار می‌سازد. پرسش از حقوق اکثریت و اقلیت نیز در همین زمینه مطرح می‌شود. نتیجه‌ی این شیوه‌ی بررسی، شناخت تفاوت میان اعتراض انقلابی، مخالفت قانونی، ائتلاف حکومتی و حضور در قدرت است.

خلاصه کتاب جنبش های اسلامی معاصر

نویسندگان در کتاب جنبش های اسلامی معاصر استدلال می‌کنند که فهم رابطه‌ی اسلام و دموکراسی، هم به بررسی میراث فکری نیاز دارد و هم به شناخت مناسبات واقعی قدرت. مفاهیمی مانند توحید، خلافت، شورا، اجماع و اجتهاد، تفسیر واحدی ندارند. متفکران مسلمان از این مفاهیم برای توضیح برابری، مسئولیت عمومی، مشورت و سازگارکردن احکام با شرایط اجتماعی بهره گرفته‌اند. با این‌ حال، بازگویی اصطلاحات دموکراتیک در قالب واژگان اسلامی، به‌تنهایی مسئله‌ی تأسیس نهادهای مشارکتی را حل نمی‌کند. تجربه‌ی جنبش‌ها نیز تابع نوع حکومت، امکان فعالیت قانونی و واکنش دولت است.

پژوهش، تصاحب قدرت، مشارکت در نظام مستقر و مواجهه با سرکوب را در کنار یکدیگر می‌سنجد. دغدغه‌ی اصلی، فاصله‌ی میان ادعای مشارکت مردمی و تحقق سیاسی این ادعاست؛ به‌ویژه هنگامی که مسئله‌ی حقوق مخالفان و حدود قدرت حکومت مطرح می‌شود.

چرا باید کتاب جنبش های اسلامی معاصر را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب جنبش های اسلامی معاصر را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• مقایسه‌ی شش تجربه‌ی سیاسی، تفاوت موقعیت جنبش‌های اسلامی را روشن می‌کند.
• بررسی شورا، اجماع و اجتهاد، مبانی فکری بحث مشارکت را توضیح می‌دهد.
• تحلیل رابطه‌ی دولت و اپوزیسیون، امکان سنجش نقش سرکوب و پذیرش سیاسی را فراهم می‌کند.
• تفکیک تعریف‌های دموکراسی، به شناخت اختلاف‌های مفهومی کمک می‌کند.

خواندن کتاب جنبش های اسلامی معاصر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب جنبش های اسلامی معاصر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان علوم سیاسی و اندیشه‌ی سیاسی در اسلام.
• علاقه‌مندان به مقایسه‌ی جنبش‌های اسلامی در کشورهای مختلف.
• پژوهشگران رابطه‌ی دین، دولت و مشارکت عمومی.
• خوانندگان علاقه‌مند به مبانی مخالفت قانونی و حقوق سیاسی.

بخشی از کتاب جنبش های اسلامی معاصر

«سیاست اسلامی غالباً در قالب ترکیب "دین و سیاست" مطرح می‌شود. در ادبیات جنبش‌های اسلامی معاصر، اسلام هم دین است و هم دولت. بسیاری از متفکران اسلامی و غیراسلامی از اسلام در مقام سبکی جامع برای زندگی سخن گفته‌اند، با تذکر این نکته که در اسلام سلسله‌مراتب اداری روحانیون و نهاد رسمی "کلیسا" وجود ندارد. در عوض، حتی در تمدن اسلامی دوره میانه، در عصر امپراتوری‌های بزرگ اموی و عباسی، ساختارهای غیردولتی با کارویژه‌های بسیار مهم در زندگی دینی مردم (به لحاظ عملی و اعتقادی) شکل گرفت. ظهور "علما" در مقام گروهی متمایز در جامعه اسلامی، و همچنین پدیدار شدن مذاهب بزرگ فقه اسلامی که به نوعی مستقل از سلطه حکومت بودند، ازجمله مهم‌ترین وقایع دوران صدر اسلام است. بعدها اخوان‌الصفا به‌عنوان پایه مهمی برای زندگی دینی عمومی مطرح شد. این نهادها و ساختارهای اجتماعی نه نوعی "کلیسا"، بلکه کاملاً مستقل و منفک از حکومت بودند و حتی گاهی در تعارض با نهادهای دولتی قرار می‌گرفتند.

در اوایل عصر مدرن، انواع مختلفی از نظام‌های سیاسی در جهان اسلام وجود داشت. برخی از بزرگ‌ترین کشورها تحت حاکمیت سلاطین بودند؛ فرمان‌روایان امپراتوری‌هایی چون عثمانی در اروپا و خاورمیانه، و امپراتوری مغولان در هندوستان. در ایران شیعی، شاهان حکومت می‌کردند، و در سراسر جهان اسلامی قلمروهای پادشاهی کوچک‌تری نیز وجود داشت که تحت حاکمیت امرای محلی چون امام یمن و رؤسای دولت‌های قبیله‌ای خلیج فارس بود. همه این دولت‌ها با چالش‌های مربوط به تحولات سیاسی و اجتماعی دوران مدرن مواجه بودند.»